دانشگاه رازی آموزش و مدیریت کارآفرینی 2980-9436 5 2 2026 06 22 Unintended Consequences of Entrepreneurial Ecosystems: A Systematic Review and Conceptual Framework پیامدهای ناخواسته زیست‌بوم‌های کارآفرینی: مرور نظام‌مند و چارچوب مفهومی 151 180 4344 10.22126/eme.2026.13925.1324 FA زینب محمدی گروه آموزشی کارآفرینی سازمانی، دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران 0009-0003-2582-2879 مرتضی اکبری دانشیار گروه کارآفرینی فناورانه دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران 0000-0001-5215-3349 Journal Article 2026 05 16 The mainstream literature on entrepreneurial ecosystems, by adopting a predominantly optimistic approach and focusing on economic growth, has paid less attention to the adverse and hidden consequences of these structures. Aiming to analytically elucidate the “dark sides” of ecosystems, this research seeks to provide an integrated framework for understanding the multi-level interactions of these consequences. This study was conducted based on a systematic literature review (SLR) methodology in accordance with the PRISMA protocol. Following a comprehensive search in the Web of Science and Scopus databases, out of 1,071 initial records, 124 valid articles were included in the data extraction phase and were coded and analyzed using a network thematic analysis method. The findings indicate that ecosystem dysfunctions can be classified into three levels: at the micro (individual) level, evidence of self-exploitation and the decline of psychological-moral resilience is observed; at the meso (institutional) level, challenges such as systematic exclusion (including the marginalization of women) and the rent-seeking of closed networks are prominent; and at the macro (structural) level, phenomena like spatial inequality (core-periphery divide) and asymmetric value extraction were identified. To explicate these findings, the conceptual model of the “Dialectical Cycle of Reproducing Darkness” was developed. The analyses imply that these negative consequences are not necessarily random anomalies; rather, evidence suggests an endogenous potential and tendency of ecosystems to reproduce these damages through upward and downward causation mechanisms. In this way, macro-level pressures and the institutional isomorphism of meso-level entities exacerbate human costs at the micro level. The results of this study emphasize the necessity of a paradigm shift. This approach steers policymaking away from a reductionist focus on the quantitative expansion of startups towards “multi-level regulation” and human-centric development, with an emphasis on curbing destructive feedback loops. ادبیات رایج در حوزه زیست‌بوم‌های کارآفرینی، اغلب با اتخاذ رویکردی خوش‌بینانه و تمرکز بر رشد اقتصادی، کمتر به پیامدهای نامطلوب و پنهان این ساختارها پرداخته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین تحلیلی وجوه تاریک زیست‌بوم‌ها، در پی ارائه چارچوبی یکپارچه برای درک تعاملات چندسطحی این پیامدهاست. این مطالعه مبتنی بر روش‌شناسی مرور نظام‌مند ادبیات (SLR) و منطبق بر پروتکل PRISMA انجام شده است. با جستجوی جامع در پایگاه‌های استنادی Web of Science و Scopus، از میان ۱۰۷۱ رکورد اولیه، ۱۲۴ مقاله معتبر وارد مرحله استخراج داده شدند و با استفاده از روش تحلیل مضمون شبکه‌ای، کدگذاری و تحلیل گردیدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اثرات منفی و وجوه تاریک زیست‌بوم را می‌توان در سه سطح طبقه‌بندی نمود: در سطح خرد (فردی)، شواهدی از استثمار خویشتن و زوال تاب‌آوری روانی-اخلاقی مشاهده می‌شود؛ در سطح میانی (نهادی)، چالش‌هایی نظیر طرد نظام‌مند (از جمله حاشیه‌راندن زنان) و رانت‌جویی شبکه‌های بسته برجسته است؛ و در سطح کلان (ساختاری)، پدیده‌هایی چون نابرابری فضایی (شکاف مرکز-پیرامون) و استخراج نامتقارن ارزش شناسایی شدند. در راستای تبیین این یافته‌ها، مدل مفهومی چرخه دیالکتیکی بازتولید تاریکی توسعه داده شد. تحلیل‌ها دلالت بر آن دارد که این پیامدهای منفی لزوما ناهنجاری‌هایی تصادفی نیستند؛ بلکه شواهد حاکی از پتانسیل و تمایل درون‌زای زیست‌بوم‌ها به بازتولید این آسیب‌ها از طریق سازوکار‌های علیت صعودی و نزولی است؛ به‌گونه‌ای که فشارهای کلان و هم‌شکل‌سازی نهادهای میانی، هزینه‌های انسانی را در سطح خرد تشدید می‌نمایند. نتایج این مطالعه بر ضرورت یک چرخش پارادایمی تأکید دارد؛ رویکردی که سیاست‌گذاری را از تمرکز تقلیل‌گرایانه بر بسط کمی استارتاپ‌ها، به سمت تنظیم‌گری چندسطحی و توسعه انسان‌محور سوق داده و می‌بایست بر مهار چرخه‌های بازخوردی مخرب متمرکز گردد.