Document Type : Original Article
Authors
1 Department of Management and Entrepreneurship, Faculty of Financial Sciences, Management and Entrepreneurship, Kashan University, Kashan, Iran.
2 Department of Entrepreneurship, Faculty of Management and Economics, Islamic Azad University, Dahaghan Branch, Isfahan, Iran.
Abstract
Keywords
مقدّمه
امروزه کاربرد واژه کارآفرینی بسیار رو به گسترش است و دیگر منحصر و محدود به حوزههای اقتصادی و کسبوکار نبوده و در همه زمینههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز مطرحشده (احمد و همکاران[1]، 2023)؛ تعریفهای بسیار جامعی از آن ارائه شدهاست که در آن نهتنها ایجاد کسبوکار، بلکه بهبود و توسعه نگرشها، مهارتها و تواناییهای افراد و در نهایت توسعه جامعه مد نظر است (دیبایی صابر و سبحانینژاد، 1399)؛ بهعبارتدیگر، کارآفرینی تا حد زیادی موفقیتهای آتی جامعه را پیشبینی میکند و ترکیب آن با آموزش، آن هم با ابزار مناسب میتواند تضمینکننده آینده مطلوب در جامعه باشد. تا آنجا که بسیاری از صاحبنظران بر این باورند که یکی از عمدهترین عوامل کلیدی سطح کارآفرینی در هر کشوری، آموزش کارآفرینی است (احمدپور کریمآبادی و همکاران، ۱۴۰۱).
هزینههای آموزش در کشورهای توسعهیافته صنعتی بهنوعی سرمایهگذاری تبدیل شده و سیستم آموزش کارآفرینی برای کودکان و نوجوانان راهاندازی شدهاست (ابوئی و همکاران، 1399). بدیهی است، اندکی تأمل در این خصوص، اهمیت و ضرورت آموزش کارآفرینی را برای توسعه اقتصادی روشن میسازد. این امر بهدلیل اکتسابی بودن (و نه ذاتیبودن) رشد صفات و تواناییهای کارآفرینی در افراد بوده و باید با ترویج و آموزش برنامهریزی و سازماندهیشده صورت پذیرد (میکلاچی و اسکیواردی[2]، 2020).
با توجه به اینکه کسب تفکر در هر زمینهای از جمله مفاهیم کارآفرینی، مستلزم آموزشهای بههنگام در دوران کودکی و نوجوانی است و از طرف دیگر شخصیت انسانها در دوران کودکی شکل میگیرد، میتوان بیان کرد که آموزش کارآفرینی در سالهای کودکی و نوجوانی بهصورت یک نیاز اساسی در جامعه مطرح است (ساریکایا و کاسکون[3]، 2015). هدف از آموزش کارآفرینی به کودکان و نوجوانان، آمادهسازی آنها برای ورود به دنیای واقعی کسبوکار است؛ بنابراین بهتر است آموزش کارآفرینی بر عوامل زمینهای شکلدهنده کارآفرینی یا ویژگیهای شخصیتی کارآفرینان صورت گیرد تا نگرش آنها را نسبت به کارآفرینی تغییر داده و زمینة کارآفرین شدن را در آنها فراهم آورد (جدی گرگری و همکاران، 1400).
پژوهشهای اولیه در مورد ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه بهدنبال این بود که مشخص کند چه تمایزی میان کارآفرینان از غیر کارآفرینان است؛ یا اینکه کارآفرینان با مدیران شرکتهای بزرگ چه تفاوتهایی دارند؛ اما در حال حاضر، بیشتر پژوهشها در مورد ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در پی این موضوع است که چگونه میتوان با آموزش و ترویج آنها افراد بهخصوص کودکان و نوجوانان را بهسمت و سوی کارآفرینی و موفقیت سوق داد (مقدسنیکو و همکاران، 1401).
بر این اساس، بهمنظور ایجاد بستر اجتماعی مناسب در راستای آموزش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه و تقویت حرکت بهسمت کارآفرینی در کودکان و نوجوانان از ابزارهای فرهنگی متفاوتی میتوان استفادهکرد که مهمترین آنها رسانههای جمعی است. رسانههای جمعی بهعنوان مهمترین نهاد سازنده نگرش افراد در جوامع جدید شناخته میشوند (خانیکی و زردار، 1395). از میان این رسانهها، سینما و محصولات آن یعنی فیلمهای سینمایی، بهعنوان دومین منبع تماشای فیلم با آماری در حدود 37% در میان سایر رسانهها نقش مهمی در نهادینه کردن مفاهیم جامعه بازیمیکند (اسدزاده و آشنا، 1399).
سینما را میتوان بهعنوان کانون خلق فرهنگ، تغییر فرهنگ و فرهنگپذیری در جامعه و همچنین ابزاری منحصربهفرد و تأثیرگذار برای بیان و سامانبخشی مسائل مختلف مطرح کرد. از میان بخشها و ژانرهای مختلف سینما، بخش کودک و نوجوان بهعنوان ژانر بسیار تأثیرگذاری در میان افراد یک جامعه از خود کودکان و نوجوانان گرفته تا بزرگسالان در نظر گرفتهمیشود؛ زیرا تماشای فیلمهای سینمایی به بالندگی تواناییهای فهمیدن و اندیشیدن کمک میکند و قدرت تمرکز آنها را در مورد یک موضوع افزایش میدهد (کاراکاس و ساریگولو[4]، 2012)؛ بنابراین، بررسی فیلمهای سینمایی در ژانر کودک و نوجوان، بهعنوان ابزاری فرهنگی در جهت آموزش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در راستای تقویت حرکت بهسمت کارآفرینی اهمیت ویژهای پیدا میکند (تشکری و همکاران، 1395).
پژوهشهای متعددی به بررسی نقش ابزارهای فرهنگی مانند کتاب و سریالهای تلویزیونی در زمینة آموزش مفاهیم کارآفرینی پرداختهاند. برای مثال واحدی و همکاران (1395) تحلیل محتوای کتب کار و فناوری پایههای ششم، هفتم و هشتم را بر اساس الگوی آموزش کارآفرینی انجام دادند. افزون بر این، بهمنی و همکاران (1398) به تحلیل کتب و محتوای برنامه درسی از منظر آموزش کارآفرینی در مقطع ابتدایی پرداختند. جدی گرگری و همکاران (1400) نیز پژوهشی با هدف شناسایی مؤلفههای آموزش کارآفرینی دانشآموزان دوره دوم متوسطه در کتب درسی این مقطع انجام دادند. همچنین در پژوهشی با عنوان ابزارهای هدایتکننده در آموزش (کوبرود و تورهیگن[5]، 2015) کارآفرینی دانش آموزان در اسپانیا به این نتایج دست یافتند که آموزش کارآفرینی مستلزم وجود ابزارهای هدایتکننده از جمله کتاب و فیلم در مسیر زندگی نوجوانان است؛ اما تاکنون پژوهشی در مورد بررسی فیلمهای سینمایی کودکان و نوجوان از منظر آموزش مفاهیم کارآفرینی در داخل کشور انجام نشده است.
بر این اساس و با توجه به اهمیت آموزش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در سنین کودک و نوجوانی از طریق رسانه سینما بهعنوان یک ابزار تأثیرگذار فرهنگی، این پژوهش درصدد شناسایی مفاهیم بیانشده مرتبط با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای سینمایی ژانر کودک و نوجوان منتخب در چهار دهه اخیر از سال 1360 تا 1400 و مقایسه آنها با یکدیگر از طریق تحلیل محتوای این فیلمها است. بر این اساس پرسش اصلی پژوهش به شرح زیر است:
- به چه میزان به ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه (توفیقطلبی، کانون کنترل درونی، خطرپذیری، تحمل ابهام، سلاست فکری، رؤیاپردازی، عملگرایی و چالشطلبی) در فیلمهای سینمایی کودک و نوجوان منتخب دهههای 60 تا 1400 توجه شدهاست؟
- آیا نسبت محتوای به کار رفته در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای منتخب یکسان است؟
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
از دیدگاه شومپیتر[6] (2005)، رشد و توسعه اقتصادی در یک جامعه زمانی امکانپذیر است که افرادی از جامعه با پذیرش خطرها اقدام به خلاقیت و نوآوری کرده باشند و راهکارهای جدیدی را جایگزین راهحلهای ناکارآمد و قدیمی کنند. این اقدام نیازمند یک کارکرد ذهنی است که شومپیتر آن را تخریب خلاق و افرادی که در حل بحرانهایی همچون مشکلات شدید اقتصادی، ورشکستگی کسبوکارهای کوچک، سرعت تغییر در بازارها و نیاز به رقابت مستمر این کارکرد ذهنی را به کار میگیرند کارآفرین مینامد (سراج و مطیعی، 1401). توجه به این موضوع بهخصوص در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، با وجود خیل عظیم مشکلات از جمله اقتصاد وابسته به نفت، بیکاری، تورم لحظهای و... بیش از پیش مورد اهمیت قرار گرفته است.
شخصیت و ویژگیهای کارآفرینان یکی از موضوعات عمده مباحث روانشناسی در اوایل دهه 1980 بود. روانشناسی دو رویکرد را برای مطالعه رفتار کارآفرینانه ارائه میکند که عبارتاند از رویکرد شناختی و رویکرد غیر شناختی. در رویکرد غیر شناختی به رفتار کارآفرین و محرکهای خارجی که او را تحتتأثیر قرار میدهند توجه میشود. در مقابل آن رویکرد شناختی تلاش میکند رفتار فرد کارآفرین را از طریق شناخت ویژگیهای شخصیتی وی و پویاییهای درونی او مورد بررسی قرار دهد. رویکرد خصیصهها یا ویژگیهای شخصیتی بر شخص کارآفرین متمرکز است و تلاش میکند تا ویژگیهای افراد کارآفرین را از افراد غیر کارآفرین تشخیص دهد (مقیمی و همکاران، 1398). بر این اساس تاکنون پژوهشهای بسیار زیادی در مورد شناخت و معرفی ویژگیهای شخصیتی توسط روانشناسان و نظریهپردازان کارآفرینی صورت گرفته است و دانشمندان فهرست طویلی از این ویژگیها را ارائه کردهاند که شامل مواردی همچون نیاز به استقلال یا استقلالطلبی، نیاز به موفقیت، کانون کنترل درونی، ریسکپذیری، فرد ناراضی یا حاشیهای، شهود، تحمل ابهام (لی[7]، 2015)، اراده و عزم راسخ، ابتکار عمل، گرایش به اهداف روشن، خلاقیت، صداقت و درستی (بولتون و تامپسون[8]، 2000) تصمیم به بهرهبرداری از فرصتها (کرزنر[9]، 1973)، میراث روانشناسی خانوادگی سنگین (کتز[10]، 1977) و... میشود.
یکی از نظریات مهم و کاربردی در این زمینه نظریه سنجش شخصیت کارآفرینان کردناییج و همکاران (1386) است که در این مدل ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه عبارتاند از ابعاد توفیقطلبی، کانون کنترل درونی، خطرپذیری، تحمل ابهام، سلاست فکری، رؤیاپردازی، عملگرایی و چالشطلبی. در ادامه به تعریف هر یک از این ابعاد پرداخته میشود.
توفیقطلبی[11]: انگیزه توفیقطلبی یا نیاز به موفقیت مهمترین عامل برای تشریح رفتار اقتصادی است. افراد داری این ویژگی با احتمال بیشتری کارآفرینان موفقی میشوند. آنها بهمنظور موفقیت در انجام امور به شیوهای عالی تلاش میکنند و از اعتماد به نفس بالایی برخوردارند؛ اما در اصل پولمحور نیستند. پس بنابراین توفیقطلبی تمایل به انجام کار درست است البته نه بهدلیل وجهه موفقیت اجتماعی، بلکه بهدلیل احساس درونی ناشی از موفقیت شخصی (آگاروال[12]، 2022).
کانون کنترل درونی[13]: منبع کنترل افراد به دو دسته تقسیم میشوند: درونی (علت رویداد من هستم) و بیرونی (علت رویداد دیگران یا چیزهای دیگر هستند). یک اسناد درونی ادعا میکند که شخص خود مسئول رویداد است. اسناد بیرونی مدعی است که عوامل بیرون از فرد باعث یک رویداد میشوند؛ بنابراین در منبع کنترل درونی، افراد وقایع مثبت و منفی را بهعنوان عملکردی از رفتار خویش ادراک میکنند؛ اما در کنترل بیرونی افراد وقایع مثبت و منفی را خارج از کنترل خود میدانند (تقوایی یزدی و همکاران، 1400). کارآفرینان دارای منبع کنترل درونی هستند و موفقیت و یا شکست خود را به سرنوشت، شانس، اقبال و... نسبت نمیدهند (کردناییج و همکاران، 1386).
خطرپذیری متعادل[14]: تمایل به خطرپذیری جنبهای از شخصیت است که تمایل فرد به درگیر شدن در فعالیتهای دارای ریسک را اندازهگیری میکند. افرادی که دارای ریسکپذیری بالایی هستند احتمال بالاتری دارد که به بهرهبرداری از فرصتها بپردازند؛ زیرا ریسک عنصر اساسی کارآفرینی است (مقیمی و همکاران، 1398).
تحمل ابهام[15]: زمانی که افراد در انجام کارها بهدلیل وجود دانش ناقص با عدم قطعیت مواجه شوند و توانایی پذیرش آن را داشتهباشند، از توانایی تحمل ابهام برخوردارند (کردناییج و همکاران، 1386).
سلاست فکری[16]: عبارت است از توانایی انجام امور فیالبداهه و حل اینگونه مسائل بهصورت موفقیتآمیز. این عامل بهعنوان حوزه فکری متغیر خلاقیت در افراد کارآفرین معرفی و مورد شناسایی قرار گرفته است (کردناییج و همکاران، 1386).
رؤیاپردازی[17]: رؤیاپردازی اشاره به تواناییهای فرد در بیان ایدههای نو، جدید، غیر عادی و گاهی دست نیافتنی دارد و زمینهساز متغیر خلاقیت در فرد است. افراد رؤیاپرداز در هر مرحله از کار دارای ایدههای جدید هستند و زمان زیادی را برای خلق کردن چیزهای جدید میگذرانند (کردناییج و همکاران، 1386).
عملگرایی[18]: عملگرایی همواره در بین خصوصیات اصلی شخصیتی کارآفرینان طبقهبندی شدهاست. عملگرایی به این پرسش میپردازد که چطور باید کارها را انجام داد. عملگرایان به نتایج واقعی و قابل لمس در کار علاقه دارند و تمرکز خود را بر روی نتایج میگذارند (کاسمینتاری و همکاران[19]، 2018).
چالشطلبی[20]: چالشطلبی عبارت است از میزان تمایل فرد به درگیر شدن در کارهای پیچیده و مبهم و توانایی ارائه راهکارهای سازنده در اینگونه موقعیتها. چالشطلبی در واقع تکمیلکننده ویژگی توفیقطلبی است (کردناییج و همکاران، 1386).
فیلمهای سینمایی ژانری، به زبان ساده، فیلمهای تجاری بلندی هستند که از راه تکرار و تنوعبخشی، داستانهایی آشنا را با شخصیتهایی آشنا و در موقعیتهایی آشنا تعریف میکنند. بهمنظور دستهبندی ژانرهای سینمایی بسترهای مختلفی همچون سبک کار، موضوع، تماشاگر و نوع ساخت را میتوان در نظر گرفت و بر این اساس ژانرهای مختلفی سینمایی را تعریف کرد (پارک[21]، 2011)؛ اما بهطورکلی میتوان به گونه یا ژانر سینمایی از منظر نوع دریافت نگاه بیننده توجه کرد. به این معنی که بینندگان سفارشدهنده ژانرها در مسیر تاریخ فیلم بودهاند. در واقع ژانر یک متن کامل نشده است که در چندین فیلم و بر اساس انتظارات برآورده نشده بینندگان دریافت میشود و بر این اساس زمینه انتقال مفاهیم مختلف فرهنگی و اجتماعی را فراهم میکند (موسوی و همکاران، 1398).
همانطور که اشاره شد یکی از بسترهای مورد استفاده در تقسیمبندی ژانرهای سینمایی، استفاده از نوع مخاطب و یا تماشاگر است که بر اساس آن میتوان ژانرهای سینمایی را به کودک، خانوادگی، کودک و نوجوان، مردانه و زنانه تقسیم کرد. ژانر کودک و نوجوان فیلمهایی است که در آنها بیشتر بازیگران نقشهای کلیدی توسط کودکان و نوجوانان اجرا میشوند و داستان و محتوای آنها راجع به دنیای کودکان و چالشها و رفتارهای آنان در خانه و خانواده یا مدرسه و غیره است. فیلمهای کودک و نوجوان بهطور ویژه برای کودکان ساخته میشوند نه برای مخاطب عام، هرچند که توسط بزرگسالان هم قابل دیدن هستند (واترز[22]، 2022).
در پژوهشی که توسط احمدی و فضایلیفر (1392) انجام شد، محتوای کتابهای حرفهوفن دوره راهنمایی از منظر توجه به شاخصهای کارآفرینی مورد توجه قرار گفت و نتایج بهدست آمده نشان میداد که در هر سه کتاب آموزش حرفهوفن بیشترین میزان فراوانی مربوط به شاخص خلاقیت و نوآوری و کمترین میزان فراوانی مربوط به شاخص تحمل ابهام در کتابهای آموزش حرفهوفن سال اول، دوم و سوم دوره راهنمایی بوده است
در پژوهشی دیگر که به وسیله واحدی و همکاران (1395) انجام شد، به تحلیل محتوای کتابهای کار و فناوری در ایران در پایههای ششم، هفتم و هشتم بر اساس الگوی آموزش کارآفرینی پرداخته شد و نتایج کیفی حاصل از پژوهش نشان داد که این کتب میبایست بر اساس الگویی با عنوان «آینده شما تحت لوای کارآفرینی» مورد بازبینی قرار گیرند.
محمدی قشلاق (1396) نیز در پژوهشی دیگر به بررسی و شناسایی میزان توزیع مؤلفههای کارآفرینی در محتوای درسی کتاب کار و فناوری پایههای هفتم، هشتم، نهم و دهم با استفاده از تحلیل محتوا پرداخت و به این نتیجه رسید که جمعاً در کتب موجود 291 مورد به مؤلفههای کارآفرینی اشاره شده که از میان آنها مؤلفههای ریسکپذیری و خلاقیت کمترین میزان توجه را به خود اختصاص دادهبود.
جعفری هرندی (1398) نیز به ارزیابی محتوای کتاب کار و فناوری پایه نهم از نظر میزان توجه به مفاهیم کارآفرینی به روشی توصیفی از نوع تحلیل محتوای کمی پرداخت. بررسیها نشان داد که در این کتاب 270 بار به مفاهیم کارآفرینی توجه شده و از میان آنها ضریب اهمیت مفهوم ریسکپذیری در بالاترین رتبه و آیندهنگری بهعنوان یکی از مؤلفههای عملگرایی در پایینترین رتبه قرار دارد.
همچنین در یک پژوهش، با عنوان واکاوی مبانی و اهداف برنامه درسی آموزش مهارتهای تفکر خلاق و انتقادی در دوره ابتدایی (حجتی و همکاران، 1400)، بر اساس تحلیل محتوای کیفی مصاحبههای نیمه ساختاریافته از معلمان، نتیجهگیری شد که دو مقوله اصلی مهارتهای درون فردی و برون فردی مانند مهارتهای تکنیکی، مهارتهای حل مسئله و مهارتهای اخلاقی و در مقوله مهارتهای برون فردی اصول کفایتهای هیجانی، کفایتهای شناختی و کفایتهای اجتماعی باعث بروز تفکر خلاق میشوند که یکی از ویژگیهای شخصیتی کارآفرینان است.
در پژوهشی دیگر تحلیل محتوای کتاب کارگاه کارآفرینی و تولید دوره دوم متوسطه (شاخه نظری) از منظر میزان توجه به ویژگیهای شخصیتی کارآفرینی مورد بررسی قرار گفت. نتایج و یافتههای پژوهش بخش کیفی تحلیل محتوا نشان داد که ۷ ویژگی شخصیتی کارآفرینی یعنی ریسکپذیری، منبع کنترل درونی، موفقیتطلبی، استقلالطلبی، تحمل ابهام، خلاقیت و خودباوری است که از میان آنها ویژگی خلاقیت بالاترین میزان بار اطلاعاتی و استقلالطلبی پایینترین میزان بار اطلاعاتی را دارا میباشند (آقامحمدی و همکاران، 1398).
همانگونه که در پیشینه پژوهش قابل مشاهده است بسیاری از مطالعات تجربی صورت گرفته در حوزه تحلیل محتوای آموزش کارآفرینی در محصولات فرهنگی برای جوانان و نوجوانان، صرفاً به بررسی کتابهای درسی پرداخته و هنوز نقش رسانههای ملی از جمله فیلمهای سینمایی در ترویج و آموزش کارآفرینی بررسی نشده است. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف شناسایی مفاهیم بیان شده مرتبط با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای سینمایی ژانر کودک و نوجوان منتخب در چهار دهه اخیر از سال 1360 تا 1400 و مقایسه آنها با یکدیگر از طریق تحلیل محتوای این فیلمها انجامشده است.
روش پژوهش
بهمنظور بررسی نظاممند اطلاعات و آشکار کردن معانی پنهان در آنها و کاربرد معنیدار برخی کلمات و اصطلاحات از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده میشود. در یک تعریف عام، تحلیل محتوا به هر تکنیکی که برای استنباط نظاممند و عینی ویژگیهای خاص پیامها به کار میرود، اطلاق میشود (هولستی[23]، 1969)؛ بهعبارت دیگر تحلیل محتوا به هر رویهای که برای تحلیل، تلخیص، طبقهبندی و استنباط کردن خصوصیاتی خاص از متن منجر میشود و در مواردی معانی پنهان واقع در آن هویدا شده و گاهی امکان مقایسه چندین متن را به ما میدهد، اطلاق میگردد. در رویکرد کیفی تحلیل محتوا، غالباً پژوهشگر هر نوع محتوای ارتباطی (سخنرانی، متنهای کتابها و مقالات، روزنامهها، تصاویر و فیلمها، مصاحبهها، سایتها و...) که طبقهبندی شده باشد را مورد تحلیل قرار داده و آنها را در نهایت تبدیل به متن کرده و از طریق تکنیک تحلیل محتوا مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد (افروغ و مهربانیتر، 1397). تاکنون رهیافتها و فرایندهای مختلفی برای تحلیل محتوای کیفی تبیین شدهاست. سه رهیافت متمایز در تحلیل محتوا کیفی عبارتاند از عرفی، هدفمند و تلخیصی یا پنهان مضامین. رهیافت تلخیصی با شناسایی و کمی کردن کلمات یا مضامین ویژه موجود در محتوای ارتباطی، با هدف فهم چگونگی کاربرد این کلمات یا مضامین آنها در همان محتوای ارتباطی آغاز میشود. این کمیتسازی نهتنها تلاشی برای فهم معنای مضامین است، بیشتر از آن، کشف کاربرد آنها در متن است (ایمان و نوشادی، 1390). مراحل تحلیل محتوای کیفی عبارتاند از انتخاب مسئله موضوع، تدوین سؤالات و یا اهداف، معرفی متغیّرها، نمونهگیری، کدگذاری و مقولهبندی و تحلیل و استنباط. متداولترین روش نمونهگیری در تحلیل محتوای کیفی نمونهگیری هدفمند است. به این معنا که نمونههایی انتخاب میشوند که از نظر مسئله و اهداف پژوهش غنی و متخصص باشند.
با توجه به توضیحات مطرحشده در مورد موضوع پژوهش، تحلیل محتوا و مراحل آن و همچنین روش نمونهگیری، میتوان گفت نوشتار پیش رو بهلحاظ هدف جزء پژوهشهای توصیفی - تحلیلی است و روش تحقیق مورد استفاده تحلیل محتوای کیفی است. جامعه آماری جستار حاضر، تمامی فیلمهای سینمایی ساخته شده ایرانی در حوزه کودک و نوجوان از سال 1360 تا 1400 است. اطلاعات تفسیری این فیلمها شامل سال ساخت، میزان فروش، زمان پخش و میزان ارزشگذاری در جدول 1 آمده است.
جدول 1. جامعه آماری پژوهش (بر اساس سالنامههای آماری فروش فیلمهای سینمایی ایران و سایت منظوم)
|
ردیف |
عنوان فیلم |
سال |
میزان فروش (ریال) |
زمان پخش (دقیقه) |
امتیاز منظوم |
|
1 |
شهر موشها 1 |
1363 |
060/230/14 |
93 |
9/6 |
|
2 |
گلنار |
1368 |
780/909 |
85 |
8/5 |
|
3 |
دزد عروسکها |
1369 |
550/373/36 |
81 |
3/6 |
|
4 |
پاتال و آرزوهای کوچک |
1369 |
930/758/57 |
83 |
4/4 |
|
5 |
علی و قول جنگل |
1369 |
800/676/215 |
87 |
9/4 |
|
6 |
مدرسه پیرمردها |
1370 |
000/732/175 |
99 |
6 |
|
7 |
بهترین بابای دنیا |
1370 |
340/928/103 |
77 |
2/4 |
|
8 |
مریم و میتیل |
1371 |
- |
93 |
8/4 |
|
9 |
کلاهقرمزی و پسرخاله |
1373 |
000/000/710/1 |
92 |
7/7 |
|
10 |
الو الو من جوجوام |
1373 |
000/000/300 |
82 |
1/6 |
|
11 |
خواهران غریب |
1374 |
000/000/410/1 |
100 |
9/6 |
|
12 |
بچههای آسمان |
1375 |
000/000/420 |
90 |
7/7 |
|
13 |
تارزن و تارزان |
1380 |
500/668/629/1 |
90 |
8/4 |
|
14 |
روز کارنامه |
1381 |
- |
89 |
2/4 |
|
15 |
کلاهقرمزی و سروناز |
1382 |
000/851/348/8 |
95 |
2/7 |
|
16 |
نصف مال من نصف مال تو |
1386 |
000/000/800/3 |
99 |
1/5 |
|
17 |
خالهسوسکه |
1388 |
000/000/400/2 |
88 |
7/4 |
|
18 |
نخودی |
1389 |
000/000/500/1 |
73 |
9/4 |
|
19 |
کلاهقرمزی و بچهننه |
1391 |
000/000/015/60 |
100 |
1/7 |
|
20 |
آهوی پیشونیسفید 1 |
1391 |
000/000/060/80 |
75 |
7 |
|
21 |
شهر موشها 2 |
1393 |
000/000/000/120 |
95 |
7/6 |
|
22 |
شکلاتی |
1395 |
000/000/550/5 |
80 |
5 |
|
23 |
آهوی پیشونیسفید 2 |
1396 |
000/000/000/30 |
80 |
4/6 |
|
24 |
آهوی پیشونیسفید 3 |
1397 |
000/000/480/32 |
82 |
4/5 |
|
25 |
تورنادو |
1397 |
000/000/320/16 |
82 |
1/7 |
|
26 |
پاستا ریونی |
1397 |
000/000/390/25 |
91 |
6 |
|
27 |
منطقه پرواز ممنوع |
1398 |
000/000/380/71 |
100 |
6/7 |
|
28 |
شهر گربهها |
1400 |
000/000/370/51 |
90 |
3/5 |
|
29 |
بازیوو |
1401 |
000/000/130/73 |
85 |
7 |
منبع: سایت منظوم و سالنامههای آماری فروش فیلمهای سینمایی (https://www.manzoom.ir)
بهمنظور جمعآوری نمونهها از روش نمونهگیری هدفمند استفاده شدهاست و با توجه به اینکه ارزشگذاری هر فیلم از طرف مخاطبان آن انجاممیشود، فیلمهایی که در هر دهه بیشترین امتیاز را در مراجع ارزشگذاری کسب کرده و بیشترین فروش را در سال در ژانر کودک و نوجوان به خود اختصاص دادهاند بهعنوان نمونه انتخاب شدند و بهاختصار کدهای F که در ابتدای کلمه فیلم[24] آمدهاند عبارتاند از:
- شهر موشها 1 (F1)
- کلاهقرمزی و پسرخاله (F2)
- کلاهقرمزی و سروناز (F3)
- منطقه پرواز ممنوع (F4)
بهمنظور تحلیل محتوای کیفی با رهیافت تلخیصی فیلمها از دیالوگها و مضامین آنها بهعنوان واحد ثبت و از جملات بهعنوان واحد تحلیل استفاده شد. در مرحله اول تحقیق دیالوگها و جملات آنها به متن تبدیل شد. در مرحله دوم واحدهای تحلیل یا همان جملات معنادار و مرتبط با موضوع پژوهش شناسایی شد. در مرحله سوم، جملات معنادار در دستهبندیهای مربوط به مقولههای سازنده یا مؤلفهها قرار گرفت و در مرحله چهارم هرکدام از مقولههای سازنده به مقولههای اصلی مرتبط با خود متصل شدند. در مقولههای اصلی مورد استفاده در پژوهش از ابزار سنجش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه کردناییج و همکاران (1386) که عبارتاند از توفیقطلبی، کانون کنترل درونی، خطرپذیری، تحمل ابهام، سلاست فکری، رؤیاپردازی، عملگرایی و چالشطلبی استفاده شد. بهمنظور تحلیل دادهها از شاخص آماری فراوانی استفاده گردید. شاخص آماری فراوانی برحسب تعداد دفعات وجود هر مقوله سازنده و مقوله اصلی که از جملات هر دیالوگ در هر سکانس استنباط شده به کار گرفته شدهاست. همچنین در تحلیل نتایج از مجموع فراوانیها در ابعاد مختلف، درصد و همچنین جداول توصیفی استفاده شدهاست.
بهمنظور سنجش میزان پایایی نتایج بهدست آمده از پژوهش، از آزمون اسکات استفاده شدهاست. ضریب پایایی اسکات، توافق شانسی یا توافق مورد انتظار را بر پایه دفعات که ارزشهای خاص یک طبقه مورد استفاده قرار گرفتهاند محاسبه میکند؛ بنابراین، توافق مورد انتظار بر پایه نظریه احتمال بهدست میآید. بر اساس آزمون اسکات ضریب پایایی 76% محاسبه شدهاست. همچنین بهمنظور سنجش روایی تحقیق، از روایی صوری استفاده شدهاست. بدین ترتیب که کدبندی مقولههای سازنده بر اساس مطالعه مقالات و پژوهشهای موجود در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه انجامشده و به تأیید متخصصان علم کارآفرینی رسیده و نظر ایشان در حذف و اضافه برخی از کدها اعمال گردیدهاست. همچنین قضاوت آگاهانه پژوهشگر و تطبیق کدهای شناساییشده با ابزار سنجش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه کردناییج و همکاران (1386) نیز در تأیید بعضی از کدها تأثیرگذار بوده است.
در نهایت از آزمون آماری کای-دو برای بررسی سؤال پژوهشی دوم و «بررسی نسبت محتوای به کار رفته در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای منتخب» استفاده شدهاست.
یافتهها
برای پاسخ به سؤال پژوهشی اول- به چه میزان به ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه (توفیقطلبی، کانون کنترل درونی، خطرپذیری، تحمل ابهام، سلاست فکری، رؤیاپردازی، عملگرایی و چالشطلبی) در فیلمهای سینمایی کودک و نوجوان منتخب دهههای 60 تا 1400 توجه شدهاست؟ از تحلیل محتوای کیفی استفاده شدهاست. جدول 2 تعداد فراوانی مطلق تعداد جملات معنادار در رابطه با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک ویژگیها و به تفکیک فیلمهای منتخب را نشانمیدهد.
جدول 2. فراوانی مطلق تعداد جملات معنادار در رابطه با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک ویژگیها و به تفکیک فیلمهای منتخب
|
ردیف |
مقوله اصلی |
مفاهیم سازنده |
تعداد جملات معنادار در هر فیلم در ارتباط با هر مفهوم |
مصادیق موجود بهعنوان نمونه |
|||
|
F1 |
F2 |
F3 |
F4 |
||||
|
1 |
توفیقطلبی (نیاز به موفقیت) |
انجام کار با موانع زیاد |
6 |
5 |
7 |
3 |
راه کوهستان خیلی سخته ولی ما هر توری هست باید از عبور کنیم (F1) کار کردن این روزها خیلی سخته مردم نون ندارن (F3) |
|
اتمام کار تا رسیدن به نتیجه نهایی |
4 |
8 |
5 |
8 |
تا کار این عروسک تموم نشه نمیتونم برم خونه و استراحت کنم (F2). |
||
ادامه جدول 2. فراوانی مطلق تعداد جملات معنادار در رابطه با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک ویژگیها و به تفکیک فیلمهای منتخب
|
ردیف |
مقوله اصلی |
مفاهیم سازنده |
تعداد جملات معنادار در هر فیلم در ارتباط با هر مفهوم |
مصادیق موجود بهعنوان نمونه |
|||
|
F1 |
F2 |
F3 |
F4 |
||||
|
1 |
توفیقطلبی (نیاز به موفقیت) |
تعهد به اجرای برنامه |
5 |
6 |
6 |
6 |
آگه تواناییشو نداشتین پس چرا کار رو قبول کردین هر بلایی سرتون بی اره حقتونه (F4). |
|
کار کردن با تمام وجود |
5 |
5 |
8 |
4 |
خسته نمیشیم واسه ما خستگی معنا ندارد (F4). |
||
|
سحرخیزی و کار تا دیروقت |
3 |
6 |
3 |
5 |
از صبح زود اومدیم اینجا داریم رو این عروسک کار میکنیم که به برنامه ما برسه (F2). |
||
|
انعطافپذیری در تصمیمگیری |
2 |
3 |
5 |
8 |
به نظر من فکر خوبیه اینطوری بچهها بدون خطر میرسن و خسته هم نمیشن (F1) |
||
|
جذابیت انجام کارهای سخت |
5 |
4 |
4 |
7 |
باید کار کنیم مردم نون ندارن بخورن (F3) |
||
|
تمایل به افزایش یادگیری حین کار |
3 |
3 |
6 |
6 |
باید بری مدرسه درس بخونی و باسواد بشی بعد بیای تو برنامه (F2) |
||
|
2 |
کانون کنترل درونی |
سختکار کردن برای رسیدن به آرزوها |
4 |
5 |
3 |
6 |
حتی آگه تو این جاده زمین خوردیم یه یا علی میگیم و پامیشیم (F4). پس میخوای همکار مجری بشی اینهمه راه اومدی |
|
اعتقاد به قدرت شخصی |
7 |
6 |
3 |
5 |
نیا به درک فکر کردی لنگ تو میمونم خودم میتونم تنها از اول بسازمش (F4) این جو نور کیه بگو تا خودم تنهایی حسابشو به رسم (F1) |
||
|
هر چیز حق انسان است نصیبش میشود |
3 |
4 |
5 |
4 |
ما همگیمون یه قهرمانیم بهشرط اینکه خودمون رو باور داشتهباشیم (F4) |
||
|
تلاش بیشتر برای تغییر وضعیت |
6 |
5 |
6 |
2 |
بهجای این کارها بهتره دست از لجبازی برداری و وضعیت رو تغییر بدی (F2) |
||
|
تلاش بیشتر برای موفقیت در مسئولیتها |
5 |
6 |
7 |
3 |
ب: مسئولیت این برنامه با منه اگرم مشکلی پیش به یاد با منه (F2) |
||
|
پیدا کردن راهحلهای جدید بعد از شکست |
6 |
4 |
3 |
8 |
من یک فکر جدید دارد که بتونیم ردشون رو بزنیم (F4) |
||
|
3 |
خطرپذیری |
خطر کردن برای ایجاد وضع بهتر |
5 |
8 |
9 |
5 |
راضی میشی بعد از اینهمه خطر کردن هیچچیز گیرمون نیاد؟ (F4) |
|
مهم بودن نتیجه بدون توجه به میزان خطرات آن |
4 |
12 |
7 |
6 |
باید هرطوریه از این سوراخ نجات پیدا کنیم و خوشخواب رو نجات بدیم (F1) |
||
|
لذت از خطر کردن |
4 |
2 |
7 |
8 |
نترس من خودم پلیسبازی رو دوست دارم. آگه روح رو دستگیر میکنم بره آبخنک بخوره (F3) |
||
|
امید به خوب بودن وضعیت ناآشنا |
3 |
8 |
8 |
4 |
میرویم ما به شهر موشها، به شهر شادی، به شهربازی. شهر موشها رنگ آبه، گل بارونه، خیابوناش نور بارونه (F1) |
||
|
تأکید روی شانس برای انجام کارها |
8 |
3 |
2 |
6 |
به شهرمون رسیدیم. گذشتیم از هر گذر نترسیدیم از خطر (F1). |
||
|
رها کردن برنامههای موجود برای رسیدن به موقعیت جدید |
3 |
4 |
7 |
9 |
بهتره وقت رو تلف نکنید و بهسمت شهر موشها حرکت کنیم. کارهای فعلی تون رو رها کنید (F1) |
||
|
پذیرفتن خطر حتی با مخالفت دیگران |
2 |
3 |
4 |
5 |
راه جنگل خیلی خطرناکتر هست ولی زودتر میرسیم. بنده مخالفم این راه برای بچهها خطر ناکه (F1) |
||
|
داشتن مهارتهای کسبوکار |
4 |
3 |
6 |
5 |
تا خوب عملگی نکنید کسی روتون حساب نمیکنه (F4). |
||
ادامه جدول 2. فراوانی مطلق تعداد جملات معنادار در رابطه با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک ویژگیها و به تفکیک فیلمهای منتخب
|
ردیف |
مقوله اصلی |
مفاهیم سازنده |
تعداد جملات معنادار در هر فیلم در ارتباط با هر مفهوم |
مصادیق موجود بهعنوان نمونه |
|||
|
F1 |
F2 |
F3 |
F4 |
||||
|
4 |
تحمل ابهام |
انجام کارها به رروش غیر معمول |
3 |
4 |
5 |
4 |
به وقتهایی مجبوری با چشمهای بسته هم ببینی (F4). |
|
کار کردن حتی با وجود ابهام |
5 |
4 |
5 |
7 |
نمیدوم آخرش چی میشه اما هر طور به من باید از کاراینا سر دربیارم (F4). |
||
|
علاقه به وضعیت غیر منظم و پیچیده |
4 |
6 |
5 |
5 |
ما چیز زیادی نداریم که براش برنامهریزی کنیم، اما عوض همینها رو هم خیلی دوست داریم (F3) |
||
|
انجام کارهای غیر روتین |
6 |
4 |
6 |
5 |
از کارهای تکراری خسته شدم. دیگه نمیخوام اینکار رو انجام بدم (F2). |
||
|
استفاده از شیوه خطا و آزمون |
6 |
3 |
5 |
8 |
چطوره بزرگترها از راه کوهستان برن و بچهها از راه جنگل (F1) |
||
|
5 |
سلاست فکری |
انجام کارها و توانمندیهای فیالبداهه |
5 |
4 |
3 |
6 |
فراموش نکنید ما موشیم ما میتونیم زمین رو بکنیم (F1) |
|
انجام فعالیتها تا حد امکان |
4 |
5 |
4 |
3 |
ب: میدونم وقت کمه اما شما تمام تلاش خودتون رو بکنید (F2). |
||
|
قدرت مذاکره در مسائل مختلف |
6 |
5 |
8 |
4 |
پول نداری باهاش صحبت کن بگو الان پول ندارم بعداً برات میخرم (F3) |
||
|
فن بیان قوی داشتن برای رسیدن به هدف |
6 |
4 |
6 |
6 |
بهش بگو آخه بچه بیا حرف بزن بگو مشکلت چیه (F3) |
||
|
ایجاد کانالهای ارتباطی |
5 |
4 |
4 |
7 |
دست هم رو میگیریم یک دست صدا نداره (F4) با دادن یک شاخه گل بههم میتونیم با هم دوست باشیم (F2) |
||
|
داشتن مداوم ایدههای جدید برای انجام کارها |
5 |
6 |
6 |
7 |
نترس نترس نترس بچه جون برو برو برو با زم به میدون (F2) |
||
|
6 |
رؤیاپردازی |
قدرت خیالپردازی |
2 |
5 |
5 |
6 |
وقتی رؤیای بزرگی پیش چشماته، وقتی فکرای بلندی تو سرت داری لازمه که بال بسازی واسه پروازت (F4) به مدرسه تون فکر کنید، به مغازههای قشنگ و کوچههای رنگ و وارنگ (F1) |
|
بهکارگیری راهحلهای متفاوت و جدید |
4 |
3 |
4 |
6 |
چطوره قایق بسازیم منم تو همین فکرم اما چطوری. الان میگم (F1) |
||
|
داشتن امید به آینده |
5 |
4 |
5 |
7 |
من میدونم همه چی درست میشه تو میری تو برنامه (F2) |
||
|
داشتن روحیه مثبتاندیشی |
6 |
4 |
5 |
4 |
نگران نباش هر طوری باشه بازم میشه سرهمش کرد (F4) |
||
|
داشتن ایدههای غیر عادی |
4 |
5 |
6 |
7 |
شاید به یاد فردا، شیرین و رؤیایی، چون بال پروانه در اوج زیبایی (F3) |
||
|
7 |
عملگرایی |
لذت بردن از انجام درست کارها |
4 |
6 |
5 |
3 |
آفرین جانم همیشه کارهاتو با دقت و درست انجام بده (F1) |
|
داشتن پشتکار |
5 |
4 |
3 |
7 |
حامد میگفت برا این ماهواره پنج سال وقت گذاشتم بهخاطر همین با بقیه فرق میکنه (F4) |
||
|
تمایل به انجام کارهای روتین |
5 |
6 |
7 |
3 |
حیف که وقت اضافه ندارم صرف تو کنم (F4) |
||
ادامه جدول 2. فراوانی مطلق تعداد جملات معنادار در رابطه با ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک ویژگیها و به تفکیک فیلمهای منتخب
|
ردیف |
مقوله اصلی |
مفاهیم سازنده |
تعداد جملات معنادار در هر فیلم در ارتباط با هر مفهوم |
مصادیق موجود بهعنوان نمونه |
|||
|
F1 |
F2 |
F3 |
F4 |
||||
|
8 |
چالشطلبی |
داشتن راهحلهای جایگزین برای انجام یک کار |
3 |
5 |
6 |
6 |
اگه برات نخرید خودم برات میخرم فشار نیار (F3). به کار جدید بکن جون بابا در خطره (F3). |
|
استفاده از قدرت تفکر |
5 |
4 |
4 |
8 |
اگه کنار هم باشیم و خوب فکر کنیم میتونیم راحت برنده باشیم (F3). |
||
|
انتخاب هدفهای سخت و دستنیافتنی |
6 |
7 |
4 |
7 |
من مخترع بازیهای سخت هستم و بازیهایی درست کردم که به بچهها خوش بگذره (F3). |
||
|
تحمل شکست خوردن |
3 |
6 |
4 |
6 |
اونا خیلی قوی هستن ولی آگه شکست خوردیم با زم تحمل میکنیم (F3). |
||
|
جمع کل جملات معنادار با موضوع ویژگیهای کارآفرینی |
204 |
221 |
236 |
255 |
- |
||
جدول 3 تعداد کل دیالوگها، تعداد کل جملات معنیدار و فراوانی مطلق و نسبی جملات با موضوع ویژگیهای کارآفرینی به تفکیک فیلمهای منتخب را نشانمیدهد.
جدول 3. تعداد دیالوگها، کل جملات معنیدار و جملات معنادار با موضوع ویژگیهای کارآفرینی به تفکیک فیلمهای منتخب
|
ردیف |
کد فیلم |
دیالوگها |
کل جملات معنیدار |
فراوانی مطلق جملات هر فیلم با موضوع ویژگیهای کارآفرینی (تعداد) |
فراوانی نسبی جملات هر فیلم با موضوع ویژگیهای کارآفرینی (درصد) |
|
1 |
F1 |
178 |
985 |
204 |
71/20 |
|
2 |
F2 |
184 |
1189 |
221 |
59/18 |
|
3 |
F3 |
208 |
1254 |
236 |
82/18 |
|
4 |
F4 |
212 |
1263 |
255 |
19/20 |
|
جمع کل |
782 |
4691 |
916 |
- |
|
یافتههای پژوهش نشانمیدهد که درمجموع 782 دیالوگ و 4691 جمله در سه فیلم منتخب به کار رفته است که سهم جملات مرتبط با ویژگیهای ترویج کارآفرینانه 916 جمله است؛ بهعبارت دیگر، نزدیک به 20% از محتوای به کار رفته در فیلمهای پربازدید 4 دهه اخیر در سینمایی کودک و نوجوان ایران مرتبط با موضوع پژوهش یعنی آموزش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه بوده است. تعداد کل جملات مطرحشده در فیلم شهر موشها (F1) 985 عدد بود که از میان آنها 204 جمله (71/20%) به ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه اشاره داشته است. همچنین در فیلم کلاهقرمزی و پسرخاله (F2) از میان 1189 جمله، 221 جمله (59/18%)، ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه را معرفی کردهاند. در فیلم کلاهقرمزی و سروناز (F3) از بین 1254 جمله، در 236 جمله (82/18%) ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه ترویج داده شدهاست. در نهایت، فیلم منطقه پرواز
ممنوع (F4) با 1263 جمله، دارای 255 جمله (19/20%) در مورد ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه است. جدول 4 میزان فراوانی جملات معنادار مرتبط با کارآفرینی را به تفکیک ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه و فیلمهای منتخب نشانمیدهد.
جدول 4. فراوانی مطلق و نسبی جملات با محتوای کارآفرینانه به تفکیک ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه
|
کد |
F1 |
F2 |
F3 |
F4 |
جمع کل |
||
|
فراوانی ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه |
نیاز به موفقیت |
مطلق |
33 |
40 |
45 |
57 |
175 |
|
نسبی |
2/16 |
1/18 |
1/19 |
4/22 |
1/19 |
||
|
کانون کنترل درونی |
مطلق |
31 |
30 |
27 |
28 |
116 |
|
|
نسبی |
2/15 |
6/13 |
4/11 |
11 |
7/12 |
||
|
چالشطلبی |
مطلق |
17 |
22 |
18 |
27 |
84 |
|
|
نسبی |
3/8 |
10 |
6/7 |
6/10 |
2/9 |
||
|
عملگرایی |
مطلق |
14 |
16 |
15 |
13 |
58 |
|
|
نسبی |
9/6 |
2/7 |
4/6 |
1/5 |
3/6 |
||
|
رؤیاپردازی |
مطلق |
21 |
21 |
25 |
30 |
97 |
|
|
نسبی |
3/10 |
5/9 |
6/10 |
8/11 |
6/10 |
||
|
سلاست فکری |
مطلق |
31 |
28 |
31 |
41 |
131 |
|
|
نسبی |
2/15 |
7/12 |
1/13 |
1/16 |
3/14 |
||
|
تحمل ابهام |
مطلق |
24 |
21 |
26 |
29 |
100 |
|
|
نسبی |
8/11 |
5/9 |
11 |
4/11 |
9/10 |
||
|
خطرپذیری |
مطلق |
33 |
43 |
51 |
48 |
175 |
|
|
نسبی |
2/16 |
5/19 |
6/21 |
8/18 |
1/19 |
||
|
فراوانی مطلق جملات هر فیلم با موضوع ویژگیهای کارآفرینی |
مطلق |
204 |
221 |
236 |
255 |
916 |
|
همچنین از این میزان یعنی 916 جمله معنادار در فیلمهای منتخب، در 175 جمله (1/19%) به ویژگی شخصیتی نیاز به موفقیت و یا توفیقطلبی اشاره شدهاست. 116 جمله (7/12%) از کل جملات معنادار به ویژگی کانون کنترل درونی اشاره میکند. 84 جمله (2/9%) ویژگی چالشطلبی را مطرح میکند. ویژگی عملگرایی در 58 جمله (3/6%) بیان شدهاست. در 97 جمله (6/10%) به ویژگی رؤیاپردازی اشاره شدهاست. 131 جمله (3/14%) ویژگی سلاست فکری را مطرح میکند. ویژگی تحمل ابهام در 100 جمله (3/10%) بیان شدهاست. در 175 جمله (1/19%) به ویژگی خطرپذیری اشاره شدهاست.
در پاسخ به سؤال دوم - آیا نسبت محتوای به کار رفته در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای منتخب یکسان است؟ - از آزمون مربع کای یا کایدو استفاده شده که از فرمول زیر بهدست میآید:
و
که در آن: O = مقدار مشاهدهشده و E = فراوانیهای مورد انتظار است.
نتایج بهدست آمده از فرمول بالا در جدول زیر آورده شدهاست.
جدول 5. جدول متقاطع مقدار فراوانیهای مطلق جملات با محتوای کارآفرینی و جملات با محتوای غیر کارآفرینی
|
فیلمهای منتخب |
جملات با محتوای کارآفرینی |
جملات با محتوای غیر کارآفرینی |
جمع کل |
|
F1 |
204 |
781 |
985 |
|
F2 |
221 |
968 |
1189 |
|
F3 |
236 |
1018 |
1254 |
|
F4 |
255 |
1008 |
1263 |
|
جمع کل |
916 |
3775 |
4691 |
با توجه به مقادیر بهدست آمده از x^2 برابر است با 29/2 که از میزان 48/3 کمتر است. پس میتوان گفت در سطح اطمینان 95% نسبت محتوای به کار رفته در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای منتخب یکسان است و تفاوت معنیداری بین فیلمهای منتخب در بهکارگیری جملاتی با محتوای ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه وجود ندارد.
جدول 6. محاسبه مقدار فراوانیهای مورد انتظار در رابطه با ابعاد ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه
|
فیلمهای منتخب |
نیاز به موفقیت |
کانون کنترل درونی |
چالشطلبی |
عملگرایی |
رؤیاپردازی |
سلاست فکری |
تحمل ابهام |
خطرپذیری |
جمع کل |
|
F1 |
33 |
31 |
17 |
14 |
21 |
31 |
24 |
33 |
204 |
|
F2 |
40 |
30 |
22 |
16 |
21 |
28 |
21 |
43 |
221 |
|
F3 |
45 |
27 |
18 |
15 |
25 |
31 |
26 |
51 |
238 |
|
F4 |
57 |
28 |
27 |
13 |
30 |
41 |
29 |
48 |
273 |
|
جمع کل |
175 |
116 |
84 |
58 |
97 |
131 |
100 |
174 |
936 |
با توجه به مقادیر بهدست آمده کایدو برابر است با 29/10 که از میزان 48/3 بیشتر است. پس میتوان گفت در سطح اطمینان 95% نسبت محتوای به کار گرفته شده در زمینة ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به تفکیک این ویژگیها در فیلمهای منتخب یکسان نیست؛ بهعبارت دیگر، تفاوت معنیداری بین سهم 8 ویژگی شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهای منتخب وجود دارد. در این میان ویژگی خطرپذیری با تعداد جملات 174 بیشترین سهم و ویژگی عملگرایی با 58 جمله کمترین سهم را در فیلمهای منتخب سینمایی کودک و نوجوان در چهار دهه اخیر داشته است.
بحث و نتیجهگیری
بر اساس بسیاری از مطالعات هنگامیکه نوزادی به دنیا میآید خلاقیت و کارآفرینی با وی متولد میشود، اما با گذر زمان و با قرار گرفتن در فرهنگی نامناسب، ممکن است روحیه خلاق و کارآفرینی خود را از دست بدهد. امروزه عمده صاحبنظران کارآفرینی معتقدند که برای تقویت رفتارهای کارآفرینانه باید به رفتار کودکان و نوجوانان دقت کرد و تلاش کرد که نهتنها میزان خلاقیت و کارآفرینی آنان تضعیف نشود بلکه زمینه را در راستای بهبود و تقویت رفتارهای کارآفرینانه آنان ایجاد کرد. در کشورهای توسعهیافته تلاشهای فراوانی برای رشد کارآفرینی و خلاقیت در کودکان در حال انجام است که فیلمهای سینمایی کودکان و نوجوانان با رویکردهای کارآفرینانه، نمونهای از تلاشهای گسترده برای آمادهسازی کودکان امروز برای زندگی سخت، دشوار و پر از چالش آینده است. برای گذر از عصر اطلاعات و ورود به دنیای آینده میبایستی کودکان را توانمند، خلاق، ارتباطگر و مسلط به فناوریهای جدید روز تربیت کرد آنچنانکه دارای انگیزش بالا بوده و از شوق زندگی کردن برخوردار باشند تا بتوانند در دنیای پررقابت و پیچیده آینده تاب تحمل داشته و در اقدامات کارآفرینانه خود موفق شوند.
بیشک، ترویج و آموزش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به کودکان و نوجوان اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا فرهنگ کارآفرینانه باید از همان دوران کودکی در سطح جامعه نهادینه شود تا ذهن کودک از همان ابتدا با این مباحث آشنا شود و در جوانی به مشکل بیکاری برنخورد. کودکی و نوجوانی را میتوان طلاییترین دوره زندگی برای نهادینهسازی فرهنگ کارآفرینی نامید؛ چون در صورت زمینهسازی و هدایت مناسب کودکان از طرفی از لحاظ فکری، ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه و توانمندیهای ذهنی به سطح نسبتاً مطلوبی میرسند و از طرفی دیگر در دوران نوجوانی ضمن شخصیت شکلگرفته وقت آزاد فراوانی برای یادگیری و انجام کار در سطح حرفهای دارند و میتوانند مهارتهای موردنیاز خود را بر اساس شخصیت کارآفرینانه و علاقه خود کسب کنند و در دوران جوانی درگیر بیکاری نشوند؛ چراکه بر اساس بسیاری از مطالعات از مهمترین دلایل بیکاری جوانان، عدم داشتن مهارت موردنیاز جامعه است، در یک جمعبندی باید گفت که آموزش فرهنگ کارآفرینی باید از همان دوران کودکی و نوجوانی صورت گیرد تا ذهن کودکان و نوجوانان از همان ابتدا با این مباحث آشنا شود و در دوران جوانی با مشکل بیکاری مواجه نشوند.
چنانچه ویژگیهای شخصیتی کارآفرینی بهشکلی زودهنگام و در سنین کودکی در افراد شکل گیرد، افزون بر اثربخشی بیشتر میتواند تا حد قابلتوجهی از هزینههای اجتماعی شروع یک کسبوکار کاهش دهد و بهطور کلی سطح دورنمای فکری برای آینده بهبود ببخشد (عزیزی و همکاران، 1398). برای تفهیم و ترویج این ویژگیها از ابزارهای فرهنگی مختلفی همچون کتاب و رسانههای جمعی استفاده میشود. بهطور کلی بر اساس تئوری بازنمایی هال[25] (1997)، استفاده از بازنمایی رسانهای، معنا و زبان به فرهنگ ربط داده شده و بهشکلی اجتماعی در دیالکتیک شکل میگیرد. بر اساس این نظریه رسانهها به افراد میگویند که چیزها چگونه هستند، چگونه باید باشند و افراد در ارتباط با ارزشهای کلی، هنجارها و انتظارات اجتماعی چگونه باید رفتار کنند. از این رو یکی از ابزارهای رسانهای که بهشدت دنیا را تحتتأثیر قرار میدهد و سبب جامعهپذیری، ایجاد فرهنگ و تغییرات فرهنگی میشود، سینما و فیلمهای سینمایی است. تحلیل محتوای فیلمهای سینمایی نیز میتواند اندیشهها و پیامهای آشکار و نهان را برای ما بازگو کند. با این حال، گیرنده باید توانایی ترکیب کردن و قالببندی مقصود خود را داشتهباشد (دانشناری و همکاران، 1401).
همانگونه که قابل مشاهده است اکثر پژوهشهای صورت گرفته با رویکرد تحلیل محتوا در داخل در حوزه ویژگیهای شخصیتی کارآفرینی، بهجز مواردی معدود که در آن این مفاهیم در ارتباط با دانشآموزان دورههای متوسطه اول و دوم بررسیشدهاند، در مورد بزرگسالان صورت گرفته است؛ البته در همان موارد معدود هم به تحلیل محتوای فیلمهای سینمایی پرداخته نشده است و منابع دیگری مانند کتاب مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. افزون بر این، روش پژوهش در این تحقیقات بیشتر تحلیل محتوای کمی بوده و تحلیل محتوای کیفی بهندرت دیدهمیشود؛ بنابراین میتوان گفت تاکنون در رابطه تحلیل محتوای کیفی فیلمهای سینمایی حوزه کودک و نوجوان از منظر شناسایی و بررسی ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه پژوهش خاصی انجام نشده است و در تعداد محدودی از پژوهشها به تحلیل محتوای آثار دیگر از جمله کتاب در این زمینه پرداخته شدهاست.
با توجه به نتایج استخراج شده در این پژوهش، مقایسههای زیر با پژوهشهای ذکرشده در پیشینه تجربی صورت پذیرفت:
احمدی و فضایلی فر (1392) محتوای کتابهای حرفهوفن دوره راهنمایی را از منظر توجه به شاخصهای کارآفرینی مورد توجه قرار دادند و نتایج زیر را بهدست آوردند که در هر سه کتاب آموزش حرفهوفن شاخص خلاقیت و نوآوری بیشترین میزان فراوانی و شاخص تحمل ابهام کمترین میزان توجه را در کتابهای آموزش حرفهوفن سال اول، دوم و سوم دوره راهنمایی داراست. در حالی که در پژوهش انجامشده نیاز به موفقیت و خطرپذیری بیشترین میزان توجه و شاخص عملگرایی کمترین میزان توجه را به خود اختصاص داده است. روش پژوهش استفاده شده در هر دو پژوهش تحلیل محتوای کیفی بوده است با این تفاوت که در پژوهش احمدی و فضایلی منبع تحلیل، کتابها و منبع تحلیل در این پژوهش، فیلم سینمایی بوده است.
واحدی و همکاران (1395) به تحلیل محتوای کیفی کتب کار و فناوری در ایران در پایههای ششم، هفتم و هشتم بر اساس الگوی آموزش کارآفرینی پرداختند که از نظر روش تحقیق با این پژوهش شباهت و از لحاظ منبع مورد بررسی دارای تفاوت است. نتایج کیفی حاصل از پژوهش آنها ارائه الگویی با عنوان «آینده شما تحت لوای کارآفرینی» بود که شامل توجه به مفاهیم کارآفرینی، ویژگیهای شخصیتی مورد توجه کارآفرینان موفق و آموزش راهاندازی کسبوکار به دانش آموزان است که در مقایسه با این پژوهش که ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمها را بهصورت جزئی بررسی کرده، این ویژگیها را بهطور کلی و بهعنوان یکی از ابعاد الگوی مطرحشده بیان داشته است.
محمدی قشلاق (1396) نیز در پژوهشی به بررسی و شناسایی میزان توزیع مؤلفههای کارآفرینی در محتوای درسی کتاب کار و فناوری پایههای هفتم، هشتم، نهم و دهم با استفاده از تحلیل محتوا پرداخت و به این نتیجه رسید که جمعاً در کتب موجود 291 مورد به مؤلفههای کارآفرینی اشاره شده که از میان آنها مؤلفههای ریسکپذیری و خلاقیت کمترین میزان توجه را به خود اختصاص دادهبود. در حالی که ویژگی ریسکپذیری بیشترین میزان توجه را در فیلمهای مربوط به کودک و نوجوان در پژوهش انجامشده به خود اختصاص داده است. توجه بیش از اندازه به ویژگی ریسکپذیری و کمترین میزان توجه به ویژگی عملگرایی، نتایج این پژوهش را به کار جعفری هرندی (1398) که به ارزیابی محتوای کتاب کار و فناوری پایه نهم از نظر میزان توجه به مفاهیم کارآفرینی بهروش توصیفی پرداخت از یکسو شبیه و از سویی دیگر بهلحاظ نوع تحلیل محتوا متفاوت میکند. این پژوهش از نوع تحلیل محتوای کمی بود و کار پژوهشی محقق از نوع کیفی است.
در خصوص سبکزندگی و آموزش در دهه شصت، شاخصهای متعددی قابل برداشت است که از میان آنها میتوان به رسیدن به افتخارات بزرگ، دستیابی به پیروزیهای بزرگ، سربلندیهای دست نیافتنی و ایفای نقشهای تعیینکننده در سرنوشت جامعه بهعنوان اهداف نهایی اشاره کرد (مقدمفر، 1397). بر این اساس در سینمای دهه 60 به این موضوعات در ژانرهای مختلف توجه خاصی شدهاست که ژانر کودک و نوجوان نیز یکی از آنهاست. از این رو در فیلم شهر موشها به ابعادی همچون انگیزه توفیقطلبی و از میان مؤلفههای آن، مؤلفه انجام کار حتی با موانع بیشتری میزان توجه را به خود اختصاص داده است.
سبکزندگی در دهه هفتاد کمی بهسمت مدرنیته حرکت میکند. توجه به ویژگیهای فرهنگی از جمله تأکید بر جریانهای نوسازی و سازندگی، رو آوردن به دنیای مدرن، شروع به کپیبرداری و واردکردن تکنولوژی و دستاوردهای تمدن غرب فارغ از توجه به نتایج آن، از عواملی است که در دهه هفتاد مورد توجه فیلمسازان و کارگردانان قرار گرفت که به طبع ژانر کودک و نوجوان نیز از این قاعده مستثنا نبود (رسولی و بیبکآبادی، 1390)؛ بنابراین توجه به ویژگیهایی همچون خطرپذیری بیشترین میزان توجه را در فیلمهای سینمایی کودک و نوجوان در این دهه به خود اختصاص داده است.
در دهه هشتاد سبکزندگی مصرفگرایی و کاملاً مدرنیته در فیلمهای سینمایی ترویج میشود. از این رو توجه به ویژگی شخصیتی عملگرایی نسبت به دهه قبل کاهش مییابد (مقدمفر، 1397)؛ اما سایر ویژگیهای شخصیتی بیشتر از دهههای قبل مورد توجه فیلمسازان قرار میگیرد. این امر به این دلیل است که ترویج مفاهیم کارآفرینی در دهه هشتاد در ایران مورد توجه دولت و پژوهشگران قرار گرفت.
سینمای دهه نود مفاهیمی اجتماعی مانند امید، انتظار مثبت، خودکفایی و مفاهیم مثبتاندیشی را ترویج میدهد؛ بنابراین ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه همچون رؤیاپردازی و سلاست فکری نسبت به سایر فیلمها در این دهه در مقایسه با سایر دورهها بیشتر مشاهده میشود.
با توجه به افزایش گرایش کودکان و جوانان به محتوای نمایشی، فیلمهای سینمایی میتوانند منبع مهمی برای الگوپذیری از نقشها و پذیرش ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه و در نتیجه ترویج و آموزش مهارتهای کارآفرینانه باشد؛ بنابراین، بر اساس یافتههای بهدست آمده از نتایج پژوهش انجامشده، پیشنهاد میگردد فیلمسازان سینمایی ژانر کودک و نوجوان، جهت آموزش و ترویج ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به موارد زیر توجه کنند:
1- تولید روزافزون بازیهای رایانهای و افزایش پیچیدگی آنها سبب شده تا محبوبیت زیادی میان کودکان و نوجوانان بیابند و از اهمیت اجتماعی بالایی برخوردار شوند (علیپور و بزمی، 1401)؛ بنابراین میتوان گفت، پرداختن به موضوع ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه در فیلمهایی با موضوع بازیهای رایانهای و تأثیر آنها بر ابعاد مختلف زندگی کودکان، میتواند جذابیت چشمگیری برای مخاطب ایجاد کند؛
2- استفاده از موضوعات مختلف حوزه کارآفرینی بهطور مستقیم در فیلمنامهها و ساختن فیلمهایی با این محتوا؛
3- ساخت فیلمهایی که سرگذشت کارآفرینان داخلی و خارجی را از دوران کودکی و نوجوانی نشانمیدهد. ترویج روحیه رؤیاپردازی و استفاده بیشتر از جملات رؤیاپردازانه و مثبتاندیشانه با ساختن فیلمهای علمی و تخیلی؛
4- توجه بیشتر به آموزش و ترویج ویژگیهای چالشطلبی و عملگرایی در ساخت فیلمهای سینمایی؛
5- توجه بیشتر به مشکلات اقتصادی روز جامعه و ارائه راهکارهای حل این مسائل در فیلمهای ژانر کودک و نوجوان؛
6- ساخت فیلمهایی با محتوای سواد مالی که این مهارت پیشنیاز مهارتهای کارآفرینانه است.
بر اساس یافتههای بهدست آمده از نتایج پژوهش انجامشده، پیشنهاد میگردد پژوهشگران حوزه تحلیل محتوا و حوزه کارآفرینی، جهت آموزش و ترویج ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه به موارد زیر توجه کنند:
سپاسگزاری
بدینوسیله تیم پژوهش از تمام کسانی که در انجام این پژوهش با پژوهشگران همکاری داشتند، تشکر و قدردانی مینمایند.
[1]. Ahmad et al.
[2]. Michelacci & Schivardi
[3]. Sarıkaya & Caskun
[4]. Karakas & Sarigollu
[5]. Kubberoed & Hagen
[6]. Schumpeter
[7]. Liu
[8]. Bolton & Tampsoon
[9]. Kerzner
[10]. Ketz
[11]. Need for achievement
[12]. Agarwal
[13]. Internal control center
[14]. Moderate risk-taking propensity
[15]. Ambiguity tolerance
[16]. Intellectual fluency
[17]. Vision
[18]. Pragmatism
[19]. Kusmintarti et al.
[20]. Challenge-seeking
[21]. Park
[22]. Waters
[23]. Holsti
[24]. Film
[25]. Hall
)