Document Type : Original Article
Author
Department of Geography, Faculty of Literature and Human Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran.
Abstract
Keywords
از کارآفرینی، بهعنوان یک راهکار برای حل بحران بیکاری نام برده میشود (گمیدی و اولین یا[1]، 2018) و یکی از عوامل مؤثر در توسعه اقتصادی است (استویکا و همکاران[2]، 2020). در حقیقت کارآفرینی بهعنوان استراتژی شناخته میشود که در دست برنامهریزان قرار دارد تا جوامع را بهسمت توسعه رهنمون کنند (شیرمحمدی و امینی، 1399). کشورهای درحالتوسعه به این واقعیت پیبردهاند که هیچ پیشرفتی معنادار نخواهد بود، مگر زمانی که جوامع روستایی نیز ارتقا پیدا کنند (نوانکو و اوککه[3]، 2017). این در حالی است که در نظریههای علمی جدید، از کارآفرینی روستایی بهعنوان یکی از مهمترین نیروهای محرک پیشرفت و توسعه سیستمهای اجتماعی و اقتصادی روستایی یاد میشود (پولبیتسین[4]، 2019).
امروزه توسعه روستایی بیشتر از همیشه وابسته به توسعه کارآفرینی است و دانشمندان، کارآفرینان روستایی را بزرگترین اهرم توسعه سکونتگاههای روستایی در نظر میگیرند (اگاروال[5]، 2018). همچنین کارآفرینی با تنوعبخشی به تولید محصولات و افزایش سطح اشتغال و کسبوکار در سطح جامعه، نابرابری و شکاف اقتصادی و اجتماعی را در جوامع کاهش میدهد و عاملی آسانتر در جهت رسیدن به توسعه پایدار است (اویکویگان[6]، 2015). توسعه کارآفرینی با افزایش رقابتپذیری و تحریک نوآوریها نیز به اشتغالزایی، افزایش تولیدات و ارزش افزوده محصولات روستاییان و در نهایت توسعه روستایی منجر خواهد شد (هارپا[7]، 2017).
توسعه کارآفرینی روستایی پتانسیلی برای کمک به تنوعبخشی به درآمد و میزان تولیدات کشاورزی و غیر کشاورزی روستاییان است و فرصتهای مناسبی را برای کاهش ریسک معیشتی و افزایش امنیت غذایی پایدار در مناطق روستایی فراهم میکند (کرمیان و سقائیان، 1402). برخی صاحبنظران شرایط اقتصادی را زمینهساز کارآفرینی برمیشمارند و معتقدند تغییر و نوآوری، رشد و تولید خدمات را بههمراه دارد. جوامع روستایی بهدلیل ماهیت وجودی و کارکردی و ساختاریشان ارتباط تنگاتنگی با محیط پیرامون دارند. از آنجاکه کشاورزی بهعنوان مهمترین فعالیت روستایی در فضای باز و متأثر از عوامل طبیعی، مانند نوع خاک و اقلیم انجاممیشود، توجه به عوامل محیطی در توسعه کارآفرینی روستایی و کشاورزی برای کاهش مخاطرات محیطی، استفاده مناسب از منابع و مواردی از این دست، اهمیت به سزایی دارد (رکنالدین افتخاری و همکاران، 1389).
نتایج پژوهشهای مختلف داخلی و خارجی به نقش و اهمیت توسعه کارآفرینی در مناطق روستایی اشاره دارند. رضائی و همکاران (1400) در پژوهشی با عنوان «طراحی مدل ساختاری تفسیری توسعه پایدار کارآفرینی روستایی مطالعه موردی استان گلستان با استفاده از روش همبستگی» به این نتایج رسیدند که ابعاد اجتماعی و محیطی در سطح اول و اقتصادی و نهادی در سطح دوم طراحی مدل ساختار تفسیری توسعه پایدار کارآفرینی در روستای نوردی قرار گرفتند.
در پژوهش جمینی و جمشیدی (1400) نتایج مدل تحلیل ساختاری در زمینة تعیینکنندههای کارآفرینی در مناطق روستایی نشانمیدهد دو عامل سیاستهای حمایت اقتصادی و عوامل محیطی منطقهای از عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه کارآفرینی در مناطق روستایی است. در پژوهش سلیمانی و همکاران[8] (2021) در باره کارآفرینی پایدار در جوامع روستایی ایران به این نتیجه رسیدهاند که مدیریت و سیاستگذاری نقشی کلیدی در توسعه کارآفرینی پایدار در جوامع روستایی دارد. در پژوهش کالفستن و همکاران[9] (2020) در باره حمایت از کارآفرینی و کسبوکارهای کوچک در روستاهای کشورهای اتحادیه اروپا نشان دادند حمایت و پشتیبانی مالی و در نظر گرفتن تنوع فعالیتهای اقتصادی، اقداماتی مؤثر برای توسعه کارآفرینی هستند.
شهرستان هشترود از لحاظ شاخصهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی روستایی یکی از محرومترین مناطق ایران بهشمار میآید، این در حالی است که این شهرستان تعداد زیادی نیروی انسانی مایل به کار و فعالیت و منابع محیطی غنی (منابع آبی مثل سد سهند، پوشش خاک مناسب، جاذبههای گردشگری، شهرک صنعتی پرفسور هشترودی و غیره) دارد (اکبرپور، 1400؛ سایت فرمانداری شهرستان هشترود، 1401). امروزه با توجه به اثرات مثبت کارآفرینی در روند دستیابی به توسعه روستایی بهویژه در مناطق محروم، شناسایی عوامل تعیینکننده آن به یک زمینه مهم پژوهشی تبدیل شدهاست؛ از این رو انجام پژوهشهای مربوط به کارآفرینی، راهبردی برای توسعه روستایی محسوبمیشود. از یکسو نبود مطالعات منسجم در زمینة ارتقا و توسعه کارآفرینی و از سوی دیگر توجه اندک برنامهریزان و سیاستگذاران توسعه روستایی به ساکنان روستاهای شهرستان هشترود اهمیت و ضرورت این پژوهش را دوچندان میکند. با توجه به مطالب بیانشده تحقیق حاضر در پی یافتن پاسخی برای این پرسشهاست:
چه عواملی در توسعه کارآفرینی در روستاهای مورد مطالعه تأثیرگذار است؟ با توجه به شرایط موجود، مدل مطلوب برای توسعه کارآفرینی در منطقه مورد مطالعه کدام است؟
روش پژوهش
شهرستان هشترود از نظر مختصات جغرافیایی در طول جغرافیایی ′28 °46 تا ′19 °47 و در عرض شمالی ′12 °37 تا ′39 °37 واقع شدهاست. از سمت شمال با شهرستان بستانآباد و از شرق با شهرستان میانه و از جنوب با شهرستان چاراویماق از غرب نیز با شهرستان مراغه همجوار است. این شهرستان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای دو بخش (مرکزی، نظر کهریزی) و هفت دهستان (علیآباد، کوهسار، قرانقو، سلوک، چاراویماق شمال شرقی، نظر کهریزی و آلمالو) است.
نوشتار پیشِ رو از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت آمیخته اکتشافی است. در گام نخست، پژوهش با مطالعه مبانی نظری و نظرخواهی از کارشناسان بومی دارای تحصیلات دانشگاهی[10] با روش نمونهگیری گلولهبرفی اقدام به شناسایی عوامل مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی در مناطق روستایی مورد مطالعه گردید که در قالب پنج مؤلفه، 15 شاخص و 52 گویه طبقهبندی شدند (جدول 3). در این مرحله، از تکنیک مصاحبه نیمهباز استفاده گردید. در گام دوم و بعد از طراحی پرسشنامه (بر اساس طیف لیکرت)، روایی آن بهروش صوری و با مراجعه به کارشناسان و استادان دانشگاهی به تأیید نهایی رسید و برای بررسی پایایی، از طریق ضریب آزمون آلفا کرون باخ (با میانگین 88/0) تعداد سی پرسشنامه مورد پیشآزمون قرار گرفت که نتایج، نشانگر روایی و پایایی مناسب پرسشنامهها بود. (جدول 1).
جدول 1. پایایی متغیرهای مورد استفاده در فرایند پژوهش (یافتههای پژوهش، 1402)
|
مؤلفهها |
شاخصها |
کرون باخ |
|
عوامل اقتصادی |
دسترسی به تسهیلات اقتصادی، مشارکت اقتصادی، توانمندی اقتصادی |
93/0 |
|
عوامل اجتماعی |
مشارکت، نهادسازی، آگاهی |
88/0 |
|
عوامل فردی |
ریسکپذیری، خلاقیت و نوآوری، اعتمادبهنفس، دانش و آگاهی |
92/0 |
|
عوامل زیرساختی و تکنولوژیکی |
زیرساخت فیزیکی، زیرساخت مالی، زیرساختهای نهادی، تکنولوژی |
89/0 |
|
عوامل سیاسی و قانونی |
حمایتهای سیاسی و قانونی در زمینة کارآفرینی |
77/0 |
برای توزیع پرسشنامهها در روستاهای مورد مطالعه از روش نمونهگیری طبقهای با رعایت اصل تسهیم به نسبت جمعیت سرپرستان خانوار در هر روستا استفاده گردید؛ به این صورت که متناسب با تعداد سرپرستان خانوار هر روستا، تعدادی پرسشنامه به آنها تخصیص یافت و پرسشنامهها در بین 27 روستای منتخب منطقه توزیع گردید. در کل دهستانها، روستاهایی که دارای بیش از 20 خانوار جمعیت بودند به سه گروه یا طبقه بر حسب موقعیت جغرافیایی تقسیم شدند. سپس از گروههای سهگانه به نسبت، از میان گروه اول شامل 15 روستا، گروه دوم 8 روستا و گروه سوم 4 روستا بهطور تصادفی انتخاب شدند. جامعه آماری تحقیق شامل سرپرستان خانوار روستاهای مورد مطالعه بود که برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده گردید. بر این اساس از 1320 خانوار روستایی 298 خانوار حجم نمونه را تشکیل دادهاند. (جدول 2).
جدول 2. روستاهای منتخب به تفکیک دهستان و نمونه انتخابی (مرکز آمار ایران، 1395؛ یافتههای پژوهش، 1402)
|
دهستان |
روستاهای منتخب |
تعداد خانوار |
نمونه منتخب |
|
سلوک |
بایقرار رود |
106 |
23 |
|
بیگ بلاغی |
66 |
15 |
|
|
کماجری |
36 |
8 |
|
|
قرانقو |
لامشان |
107 |
24 |
|
سعادتلو |
120 |
27 |
|
|
آغچه کندی |
61 |
14 |
|
|
صوفی لار |
54 |
12 |
|
|
ایاز |
22 |
5 |
|
|
بره ده |
25 |
6 |
|
|
بیات |
35 |
8 |
|
|
علیآباد |
کله گرد |
101 |
23 |
|
قره سقال |
75 |
17 |
|
|
آغبلاغ (حسن کندی) |
25 |
6 |
|
|
کوهسار |
باشماق |
57 |
13 |
|
دهلان |
28 |
6 |
|
|
چاراویماق شمال شرقی |
طالش کندی |
24 |
6 |
|
آلمالو |
قره دیو |
53 |
12 |
|
دو شر |
28 |
6 |
|
|
ایده لو خان |
24 |
6 |
|
|
شیخالاسلام |
23 |
6 |
|
|
نظر کهریزی |
تلم خان |
52 |
12 |
|
درین سوء |
62 |
14 |
|
|
یلی درق سفلی |
25 |
6 |
|
|
گنجآباد علیا |
23 |
5 |
|
|
قطانقو |
27 |
6 |
|
|
آسایش |
32 |
6 |
|
|
یانبلاغی علیا |
29 |
6 |
|
|
کل |
27 |
1320 |
298 |
در گام سوم تحقیق برای طراحی مدل عوامل تأثیرگذار بر توسعه کارآفرینی روستایی از نرمافزار ISM استفاده شد که دادههای این بخش نیز از طریق نظرخواهی از کارشناسان بومی دارای تحصیلات دانشگاهی فراهم گردید. بعد از شناسایی و ارزیابی میزان اثرات عوامل تأثیرگذار بر توسعه کارآفرینی در مناطق روستایی مورد مطالعه، در آخرین گام از پژوهش، برای تعیین روابط میان شاخصها و مشخص کردن عوامل زیربنایی و روبنایی و همچنین مشخص کردن مسیر برنامهریزی و مدیریت فرایند رشد و توسعه کارآفرینی اقدام به طراحی مدل کارآفرینی روستایی برای روستاهای مورد مطالعه گردید. به این ترتیب که در محیط نرمافزار الگوسازی ساختاری – تفسیری دادههای ماتریس خود – تعاملی ساختاری به یک ماتریس دو ارزشی صفر و یک (0 و 1) تبدیل شد.
برای تبدیل دادهها به صفر و یک به اینگونه عمل میشود که در هر سطر عدد یک را جایگزین علامتهای X و V و عدد صفر را جایگزین علامتهای A و O میکنیم. این عمل در محیط نرمافزار که با تعریف روابط شاخصها با یکدیگر بهصورت مقایسه اثرات زوجی است؛ برآورد میشود. به این ترتیب از اعداد نشانگر هرکدام از شاخصها در محور X و Y استفاده میشود که بهازای هر پاسخ «بله» که نشانگر وجود رابطه بین دو متغیر است نرمافزار عدد 1 و بهازای هر پاسخ «نه» که نشانگر عدم وجود رابطه میان دو شاخص در حال مقایسه است عدد صفر (0) قرار دادهمیشود. نتیجه بهدستآمده در این مرحله، ماتریس دستیابی اولیه است.
در ماتریس دستیابی اولیه تنها روابط مستقیم بین شاخصها در نظر گرفتهمیشود؛ بنابراین، روابط غیر مستقیم آنها برآورد نمیگردد. به همین دلیل در ادامه روابط ثانویه بین شاخصها مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. منظور از روابط ثانویه میان شاخصها این است که اگر شاخص 1 بر شاخص 2 تأثیرگذار باشد و شاخص 2 بر شاخص 3 تأثیر بگذارد، در این صورت شاخص 1 بر شاخص 3 تأثیرگذار است. همچنین در این مرحله امتیاز قدرت نفوذ و میزان تأثیرپذیری شاخصها ارزیابی گردید. برای دستیابی به امتیاز نفوذ هر شاخص، اعداد مربوط به سطر و برای بهدست آوردن میزان تأثیرپذیری هر شاخص، اعداد ستون مربوط به آن شاخص در ماتریس دستیابی نهایی جمع شدهاست.
جدول 3. عوامل شناساییشده مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
مؤلفه |
شاخص |
گویه |
منبع |
|
عوامل اقتصادی |
دسترسی به تسهیلات اقتصادی |
دسترسی به خدمات حمایتی |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
دسترسی به سرمایههای موجود |
عبدی و همکاران (1398) |
||
|
دسترسی به بازار مناسب برای عرضه تولیدات محلی و بومی به مصرفکنندگان |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
وجود فرصتهای مناسب برای سرمایهگذاری در کسبوکارهای جدید در روستا |
ریچارد[11] (2020) |
||
|
میزان سرمایهگذاریهای خصوصی برای ایجاد کسبوکارهای مختلف |
ریچارد (2020) |
||
|
مشارکت اقتصادی |
تجربه فعالیت در کارهای کوچک |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
|
مشارکت در شکلگیری و ایجاد تشکلها، اتحادیهها و اصناف |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
مشارکت در انتقال تجربههای شخصی در مورد کسبوکارهای جدید |
حسینینیا و فلاحی (1396) |
||
|
مشارکت در شناسایی فرصتهای سرمایهگذاری در روستا |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
توانمندی اقتصادی |
داشتن اطلاعات و آمارهای بازاریابی و اقتصاد مناسب |
(علویزاده، 1396) |
|
|
آگاهی از نرخ محصولات در بازار |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
میزان توانمندی مالی برای ایجاد کسبوکار |
نظر مصاحبهشوندگان |
ادامه جدول 3. عوامل شناساییشده مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
مؤلفه |
شاخص |
گویه |
منبع |
|
عوامل اجتماعی |
مشارکت |
مشارکت در شناسایی افراد خلاق و نوآور |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
مشارکت در تصمیمگیری و اجرای فعالیتهای مختلف در روستا |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
مشارکت زنان و دختران روستایی در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
میزان مسئولیتپذیری در راه اندازی کسبوکارهای جدید |
رضائی و همکاران (1399) |
||
|
نهادسازی |
میزان برگزاری کلاسهای آموزشی و مشاورهای در زمینه کسبوکارهای خانگی |
رضائی و همکاران (1399) |
|
|
تمایل به عضویت در تعاونیها و صنفهای صنعتی و کشاورزی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
میزان حضور مروجان برای ترویج کسبوکارهای جدید، میزان فعالیت دهیاری و شورای اسلامی روستا برای ایجاد و گسترش کارآفرینی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
آگاهی |
آشنایی با زمینههای کسبوکارهای جدید |
رضائی و همکاران (1399) |
|
|
میزان آشنایی با قوانین و مقررات کسبوکارهای جدید |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
آشنایی با بازارهای جدید |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
آگاهی از خریدوفروش محصولات |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
عوامل فردی |
ریسکپذیری |
حاضر به مواجهشدن با چالشها و سختیها |
رضائی و همکاران (1399) |
|
ترجیح روشهای نو به روشهای سنتی و قدیمی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
تمایل به انجام ریسکهای حسابشده |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
لذت بردن از ریسک مالی و شخصی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
خلاقیت و نوآوری |
توانایی کشف و تلفیق راه و روشهای جدید برای حل یک مشکل |
رضائی و همکاران (1399) |
|
|
همواره به فکر شروع کارهای جدید بودن |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
داشتن ایدههای جدید و متنوع |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
اعتمادبهنفس |
نداشتن استرس در موقعیتهای سخت و مشکل |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
|
ممکن دانستن چیزی که دیگران آن را مشکل میدانند |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
فرار نکردن از موقعیتهای سخت و مشکل |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
دانش و آگاهی |
میزان سواد و تحصیلات |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
|
میزان آشنایی با و سایل ارتباط جمعی مانند، تلویزیون، رایانه (اینترنت)، شبکههای مجازی، روزنامه |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
عوامل زیرساختی و تکنولوژی |
زیرساخت فیزیکی |
وجود زیرساختهای فیزیکی مناسب روستا (همچون جادهها و راههای ارتباطی روستا) |
رضائی و همکاران (1399) |
|
وجود زیرساختهای عمومی مناسب روستا (همچون آب، برق و گاز روستا)، |
رضائی و همکاران (1397) |
||
|
وجود بازارهای محلی و هفتگی در روستا |
جمینی و جمشیدی (1400) |
||
|
زیرساخت مالی |
وجود سرمایهگذاران برای ایجاد کسبوکارهای جدید |
ریچارد (2020) |
|
|
توزیع بهینه خدمات در سطح روستا |
جمینی و جمشیدی (1400) |
||
|
فروش مستقیم و بیواسطه محصول |
جمینی و جمشیدی (1400) |
||
|
زیرساختهای نهادی |
وجود سازمانهای محلی (نظیر صندوق قرضالحسنه) در روستا |
نظر مصاحبهشوندگان |
|
|
وجود بانکها و مؤسسات ارائهدهنده وامها و اعتبارهای مالی |
نظر مصاحبهشوندگان |
||
|
تعداد تعاونیها و اتحادیهها برای ایجاد امنیت مالی سرمایهگذاران |
رضایی مقدم و معصومی (1397) |
||
|
تکنولوژی |
وجود زیرساختهای تکنولوژیکی مناسب روستا (مثل IT و ICT در روستا) |
رضائی مقدم و معصومی (1397) |
|
|
دسترسی به ماشینآلات و ابزارآلات مدرن در فعالیتهای مختلف (کشاورزی، صنعت و خدمات) روستا |
جمینی و جمشیدی (1400) |
||
|
عوامل سیاسی و قانونی |
حمایتهای سیاسی و قانونی در زمینة کارآفرینی |
تأکید بر مشروعت اجتماعی کارآفرینان از سوی دولت |
رضائی و همکاران (1399) |
|
گرایش مثبت به کارآفرینی از سوی دولت |
علویزاده (1396) |
||
|
امتیازهای مالیاتی |
تقدیسی و همکاران (1394) |
||
|
در نظر گرفتن کارآفرینی بهعنوان ضرورت از سوی دولت |
جمینی و جمشیدی (1400) |
||
|
حمایتهای مالی و مشوقهای قانونی |
ولایی و همکاران (1394) |
نتایج
بعد از شناسایی عوامل تأثیرگذار بر توسعه کارآفرینی روستایی در منطقه مورد مطالعه، در محیط نرمافزار Amos به بررسی شاخصهای برازش مدل تحقیق پرداخته شد. با توجه به نتایج بهدستآمده نسبت کایدو بر درجه آزادی (مقدار بهدستآمده باید کمتر از مقدار 3 یعنی مقدار مجاز باشد) برابر با 51/2 است. همچنین مقدار بهدستآمده برای ریشه دوم میانگین مربعات خطای برآورد[12] (که مقدار آن باید کوچکتر از 05/0 باشد) برابر با 03/0 است. مقدار بهدستآمده برای شاخصهای برازش هنجار شده[13]، شاخص برازش تطبیقی[14] و شاخص برازندگی[15] (که مقدار آنها باید از مرز 9/0 بالاتر باشد) بهترتیب برابر 96/0، 91/0 و 97/0 است. مقدار پی[16] (مقدار پی باید کوچکتر از مرز 05/0 باشد) بهدستآمده نیز برابر با 000/0 است که تمامی ارزشهای بهدستآمده از شاخصهای تناسب مدل نشان از برازش مناسب مدل تحقیق دارند (جدول 4).
جدول 4. شاخصهای برازش مدل (یافتههای پژوهش، 1402)
|
نوع برازش |
مقدار آماره |
ارزش مجاز |
وضعیت |
|
Cmin / df |
51/2 |
X2 /Df <3 |
متوسط |
|
RMSEA |
03/0 |
RMSEA <0.05 |
متوسط |
|
NFI |
96/0 |
NFI>0.90 |
خوب |
|
CFI |
91/0 |
CFI>0.90 |
خوب |
|
GFI |
97/0 |
GFI>0.90 |
خوب |
|
P-Value |
000/0 |
P-Value <0.05 |
خوب |
در گام بعدی به بررسی تفاوت معناداری مقادیر برآورد شده برای پارامترهای مختلف پرداخته شد.
بهطورکلی چنانچه شاخص کایدو تقسیمبر درجه آزادی (کای دو) کمتر از 3 باشد و شاخص RMSEA کمتر از 08/0 باشد و سه شاخص از مجموع شاخصهای برازش تطبیقی بزرگتر از 9/0 باشند، شاخصهای برازش مدل مطلوب حاصل شدهاست.
امتیاز بهدستآمده برای مقدار نسبت بحرانی (C.R) که از محاسبه نسبت مقدار برآورد شده غیراستاندارد برای پارامتر (Estimate) به خطای معیار (S.E) محاسبه میشود، نشان از معنیداری مدل تحقیق است. لذا مدل از نظر ساختاری مناسب است (جدول 5 و 6). تجزیهوتحلیل دادههای بهدستآمده از پرسشنامهها نشان داد که از میان پنج مؤلفه اصلی تحقیق با تعداد 15 شاخص و 52 گویه، تعداد 6 گویه بهدلیل عدم کسب امتیاز بالاتر از میانگین قادر به تعریف متغیرهای مورد نظر نبوده و از مدل حذف گردیدند که در شکل 1 نمایش دادهشدهاست.
جدول 5. شاخصهای برآورد نمونه (یافتههای پژوهش، 1402)
|
نوع برازش |
مقدار آماره |
وضعیت |
|
Cmin / df |
465/2 |
خوب |
|
RMSEA |
023/0 |
خوب |
|
NFI |
97/0 |
خوب |
|
CFI |
924/0 |
خوب |
|
GFI |
981/0 |
خوب |
با توجه به یافتههای جدول 6 معناداری هر یک از مسیرها با توجه به مقدار آمارهای نسبت بحرانی (C.R) مشخص میگردد. چنانچه قدر مطلق این عدد بزرگتر از مقدار 96/1 باشد، آن مسیر معنادار بهدست آمده است. ضریب مسیر 380/1 برای مسیر از Resources به W.F. نشانمیدهد که اولاً رابطه مثبتی بین این دو متغیر وجود دارد (T-Value>96/1 و P <001/0)، ثانیاً بهازای هر واحد تغییر در متغیر Resources (بهشرط ثابت بودن سایر متغیرها) مقدار متغیر W.F. به میزان 380/1 واحد تغییر میکند. ضریب مسیر شاخصها هم نشانمیدهد رابطه مثبتی بین متغیرها وجود دارد.
برای بررسی برازش مدل ساختاری از چندین معیار استفاده میشود، ابتداییترین معیار سنجش رابطه بین سازهها در مدل (بخش ساختاری) اعداد معناداری t است. در صورتی که مقدار این معیار از 96/1 بیشتر باشد، نشان از صحت رابطه بین سازهها و در نتیجه تأیید سؤالات در سطح اطمینان 95% است. بررسی نتایج نشان داد، ضرب t بهدستآمده از عوامل اقتصادی، فردی، تکنولوژی، سیاسی بزرگتر از 96/1 بوده و این امر نشاندهنده معنیداری آن روابط در سطح اطمینان 95% است. بر اساس نتایج جداول (7) ارتباط معنیدار بین متغیرها با میزان ضریب مسیر، مناسب است.
جدول 6. میزان رگرسیون شاخصهای برآورد نمونه (یافتههای پژوهش، 1402)
|
P |
C.R. |
S.E |
میزان برآورد شده |
|
|
|
|
*** |
786/4 |
389/0 |
380/1 |
W.F. |
Resource |
|
|
*** |
015/5 |
067/0 |
667/0 |
W.F. |
Economic |
|
|
*** |
990/3 |
422/0 |
498/0 |
W.F. |
Technology |
|
|
*** |
980/3 |
390/0 |
335/0 |
W.F. |
Social |
|
|
*** |
789/4 |
049/0 |
524/0 |
W.F. |
Political |
|
|
*** |
005/5 |
063/0 |
645/0 |
W.F. |
Individual |
عوامل اقتصادی
نتایج حاصل از تجزیهوتحلیل پرسشنامهها حاکی از این است که تمامی گویههای مؤلفه اقتصادی از امتیاز قابل قبول برای سنجش این مؤلفه برخوردار هستند؛ بهعبارت دیگر هر 12 گویه این بخش از انحرافمعیار بالاتر از میانگین برخوردار هستند. در میان گویههای مورد پذیرش نیز گویه «دسترسی به خدمات حمایتی» و «میزان توانمندی مالی برای ایجاد کسبوکار» بهترتیب با انحرافمعیار 80/0 و 75/0 بیشترین و گویه دسترسی به سرمایههای موجود با ضریب مسیر 62/0 کمترین تأثیر را بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی در روستاهای مورد مطالعه دارند (جدول 7)؛ که این امر نشاندهنده اهمیت و نقش عوامل محیطی و خانوادگی در شکلگیری و توسعه کارآفرینی روستایی در شهرستان هشترود است.
جدول 7. عوامل اقتصادی مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
کد |
گویه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
A1 |
دسترسی به خدمات حمایتی |
80/0 |
1 |
|
A2 |
دسترسی به سرمایههای موجود |
62/0 |
9 |
|
A3 |
دسترسی به بازار مناسب برای عرضه تولیدات محلی و بومی به مصرفکنندگان |
71/0 |
5 |
|
A4 |
وجود فرصتهای مناسب برای سرمایهگذاری در کسبوکارهای جدید در روستا |
69/0 |
7 |
|
A5 |
میزان سرمایهگذاریهای خصوصی برای ایجاد کسبوکارهای مختلف |
70/0 |
6 |
|
A6 |
تجربه فعالیت در کارهای کوچک |
65/0 |
8 |
|
A7 |
مشارکت در شکلگیری و ایجاد تشکلها، اتحادیهها و اصناف در حوزه کسبوکارها |
72/0 |
4 |
|
A8 |
مشارکت در انتقال تجربههای شخصی در مورد کسبوکارهای جدید |
69/0 |
7 |
|
A9 |
مشارکت در شناسایی فرصتهای سرمایهگذاری در روستا |
72/0 |
4 |
|
A10 |
داشتن اطلاعات و آمارهای بازاریابی و اقتصاد مناسب |
74/0 |
3 |
|
A11 |
آگاهی از نرخ محصولات در بازار |
70/0 |
6 |
|
A12 |
میزان توانمندی مالی برای ایجاد کسبوکار |
75/0 |
2 |
شکل 1. مدل اولیه پژوهش (یافتههای پژوهش، 1402)
عوامل فردی
نتایج بهدستآمده برای مؤلفه عوامل فردی نشان داد که از میان 12 گویه شناساییشده برای تبیین عوامل فردی تأثیرگذار بر ایجاد و توسعه کارآفرینی در مناطق روستایی مورد مطالعه چهار گویه بهدلیل عدم کسب ضریب مسیر بالاتر از میانگین از مدل اولیه حذف شدند. با توجه به تجزیهوتحلیل انجامشده برای 8 گویه تحقیق، گویههای «تمایل به انجام ریسکهای حسابشده» و «توانایی کشف و تلفیق راه و روشهای جدید برای حل یک مشکل» بهترتیب با ضریب مسیر 99/0 و 97/0 بیشترین و گویه «لذت بردن از ریسک مالی و شخصی» با ضریب مسیر 53/0 کمترین تأثیر را بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی دارند (جدول 8). با توجه به اطلاعات بهدستآمده از مناطق روستایی مورد مطالعه، روستاییان از ویژگیهای شخصیتی مناسبی که برای کارآفرین شدن مورد نیاز است، برخوردار هستند که این مورد با توجه به دو گویه ذکرشده در بالا که بیشترین تأثیر را بر کارآفرینی روستایی دارند نیز ثابت شدهاست اما با این وجود از آنجاییکه اکثر مردم روستایی شهرستان از توان مالی لازم جهت سرمایهگذاری در بخش کارآفرینی و شروع کسبوکارهایی جدید برخوردار نیستند، بنابراین تمایل چندانی نیز به پذیرش ریسکهای مالی در این زمینه ندارند که این مورد نیز نتایج تحقیق حاضر را تأیید مینماید.
جدول 8. عوامل فردی مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
کد |
گویه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
I1 |
حاضر به مواجهشدن با چالشها و سختیها |
60/0 |
5 |
|
I2 |
ترجیح روشهای نوین به روشهای سنتی و قدیمی |
59/0 |
6 |
|
I3 |
تمایل به انجام ریسکهای حسابشده |
99/0 |
1 |
|
I4 |
لذت بردن از ریسکهای مالی و شخصی |
53/0 |
7 |
|
I5 |
توانایی کشف و تلفیق راه و روشهای جدید برای حل یک مشکل |
97/0 |
2 |
|
I7 |
داشتن ایدههای جدید و متنوع |
94/0 |
3 |
|
I9 |
ممکن دانستن چیزی که دیگران آن را مشکل میدانند |
60/0 |
5 |
|
I12 |
میزان آشنایی با و سایل ارتباط جمعی مانند تلویزیون، رایانه (اینترنت)، روزنامه و... |
90/0 |
4 |
عوامل زیرساختی و تکنولوژیک
تجزیهوتحلیل بر روی مؤلفه عوامل زیرساختی و تکنولوژیک نشان داد که از تعداد 11 گویه شناساییشده در مرحله اول تحقیق، تعداد سه گویه انحراف معیاری پایینتر از میانگین کسب کرده و از مدل اولیه حذف شدند. از میان هشت گویه مورد نظر نیز گویههای «وجود زیرساختهای تکنولوژیکی مناسب روستا (مثل IT و ICT در روستا)» و «تعداد تعاونیها و اتحادیهها برای ایجاد امنیت مالی سرمایهگذاران» بهترتیب با انحرافمعیار 78/0 و 76/0 بیشترین و گویه «فروش مستقیم و بیواسطه محصول» با انحرافمعیار 63/0 کمترین تأثیر را بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی در مناطق روستایی مورد نظر دارند (جدول 9). نتایج این بخش از تحقیق گویای عدم وجود زیرساختهای تکنولوژیکی مدرن مانند IT و... در روستاهای مورد مطالعه است که امروزه اساس کسبوکارها و تجارت را در جهان مدرن تشکیل میدهند. از دیدگاه جامعه محلی نیز این مورد بیشترین اهمیت را برای تسهیل روند رشد کارآفرینی در شهرستان دارد. همچنین عدم وجود و یا کافی نبودن تعاونیهای روستایی فعال در زمینة کارآفرینی در شهرستان نیز از دیگر موارد مورد توجه جامعه محلی است، زیرا همانطور که ذکر گردید یکی از بزرگترین موانع پیشِ روی جامعه روستایی، مشکلات مالی در جهت سرمایهگذاری در کسبوکارهای جدید یا توسعه کسبوکارهای موجود است که تعاونیهای مالی میتوانند نقش بسیار مهمی در رفع اینگونه موانع ایفا نمایند.
جدول 9. عوامل زیرساختی - تکنولوژیکی مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
کد |
گویه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
T4 |
وجود سرمایهگذاران برای ایجاد کسبوکارهای جدید |
64/0 |
7 |
|
T5 |
توزیع بهینه خدمات در سطح روستا |
70/0 |
5 |
|
T6 |
فروش مستقیم و بیواسطه محصول |
63/0 |
8 |
|
T7 |
وجود سازمانهای محلی (نظیر صندوق قرضالحسنه) در روستا |
65/0 |
6 |
|
T8 |
وجود بانکها و مؤسسات ارائهدهنده وامها و اعتبارات مالی |
71/0 |
4 |
|
T9 |
تعداد تعاونیها و اتحادیهها برای ایجاد امنیت مالی سرمایهگذاران |
76/0 |
2 |
|
T10 |
وجود زیرساختهای تکنولوژیکی مناسب روستا (مثل IT و ICT در روستا) |
78/0 |
1 |
|
T11 |
دسترسی به ماشینآلات و ابزارآلات مدرن در فعالیتهای مختلف (کشاورزی، صنعت و خدمات) روستا |
73/0 |
3 |
عوامل اجتماعی
نتایج حاصل از تحقیق برای مؤلفه عوامل اجتماعی نشان داد که از بین دوازده گویه شناساییشده برای تبیین این مؤلفه تعداد یک گویه بهدلیل عدم کسب ضریب مسیر بالاتر از میانگین از مدل حذف گردید. از میان 11 گویه باقیمانده گویههای «مشارکت در تصمیمگیری و اجرای فعالیتهای مختلف در روستا» و «میزان مسئولیتپذیری در راه اندازی کسبوکارهای جدید» بهترتیب با ضریب مسیر 76/0 و 75/0 بیشترین و گویه «آشنایی با زمینههای کسبوکار جدید» با ضریب مسیر 60/0 کمترین تأثیر را بر رشد و توسعه کارآفرینی روستایی در شهرستان دارند (جدول 10). با توجه به نتایج تحقیق، جامعه محلی نیز به اهمیت مشارکت در توسعه کارآفرینی توجه دارند. یکی از مهمترین دلایل اهمیت نقش مشارکت، نبود و یا عملکرد ضعیف نهادهای مردمی و دولتی در زمینة کارآفرینی روستایی و عدم توجه به مشارکت افراد روستایی در مسائل مربوط به روستاها است. روستاییان مورد مطالعه به تعاونیها و نهادهایی که زمینهساز حضور فعال مردم روستاها در تعیین سرنوشت شخصی و اجتماعی خود باشند، تأکید زیادی دارند. آنها بهخصوص به نقش مالی این نهادها بیشتر از سایر موارد علاقه و توجه نشان میدهند.
جدول 10. عوامل اجتماعی مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
کد |
گویه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
S1 |
مشارکت در شناسایی افراد خلاق و نوآور |
60/0 |
9 |
|
S2 |
مشارکت در تصمیمگیری و اجرای فعالیتهای مختلف در روستا |
76/0 |
1 |
|
S3 |
مشارکت زنان و دختران روستایی در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی |
63/0 |
8 |
|
S4 |
میزان مسئولیتپذیری در راهاندازی کسبوکارهای جدید |
75/0 |
2 |
|
S5 |
میزان برگزاری کلاسهای آموزشی و مشاورهای در زمینة کسبوکارهای خانگی |
71/0 |
5 |
|
S6 |
تمایل به عضویت در تعاونیها و صنفهای صنعتی و کشاورزی |
74/0 |
3 |
|
S7 |
میزان حضور مروجان برای ترویج کسبوکارهای جدید |
67/0 |
7 |
|
S8 |
میزان فعالیت دهیاری و شوراهای اسلامی روستا برای ایجاد و گسترش کارآفرینی |
69/0 |
6 |
|
S9 |
آشنایی با زمینههای کسبوکارهای جدید |
60/0 |
9 |
|
S10 |
میزان آشنایی با قوانین و مقررات کسبوکارهای جدید |
72/0 |
4 |
|
S11 |
آشنایی با بازارهای جدید |
72/0 |
4 |
عوامل سیاسی - قانونی
برای تبیین مؤلفه عوامل سیاسی – قانونی از تعداد پنج گویه شناساییشده در قسمت نخست پژوهش حاضر استفاده گردید که تمامی این گویهها از ضریب مسیر بالاتر از میانگین برخوردار بودهاند. نتایج تجزیهوتحلیل نشان داد که از بین گویههای مورد آزمون گویه «حمایتهای مالی و مشوقهای قانونی» با ضریب مسیر 77/0 بیشترین و گویه «تأکید بر مشروعیت اجتماعی کارآفرینان از سوی دولت» با انحرافمعیار 70/0 کمترین تأثیر را از دیدگاه جامعه محلی بر توسعه کارآفرینی روستایی دارند (جدول 11).
با توجه به اینکه تمامی گویههای این بخش از دیدگاه جامعه روستایی مورد مطالعه ضریب مسیر بالاتر از 70/0 کسب کردهاند، میتوان نتیجه گرفت که روستاییان شهرستان مورد نظر به نقش دولت و سیاستهای دولتی بهخصوص سیاستهای مالی دولت در قبال جامعه روستایی تأکید زیادی دارند. از آنجاییکه اکثر مناطق روستایی در ایران محیط امن برای سرمایهگذاران خارج از منطقه برای سرمایهگذاری و فعالیت نیستند؛ بنابراین چشم امید جامعه روستایی مورد مطالعه، همانطور که از پاسخهای آنها نیز روشن است، به فعالیت و دخالتهای دولت است. اکثر روستاییان مشارکتکننده در تحقیق حاضر در پاسخهای شفاهی خود نیز از عدم نقشآفرینی کافی دولت بهخصوص در زمینة اقتصادی ناراضی بودند و به دولت بهعنوان نهادی که میتواند با سیاستگذاری و ایفای نقش سرمایهگذاران در روستاها فضا را برای رشد و توسعه کسبوکارهای روستایی فراهم نماید، تأکید داشتند.
جدول 11. عوامل سیاسی - قانونی مؤثر بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
کد |
گویه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
P1 |
تأکید بر مشروعیت اجتماعی کارآفرینان از سوی دولت |
70/0 |
5 |
|
P2 |
گرایش مثبت به کارآفرینی از سوی دولت |
72/0 |
3 |
|
P3 |
امتیازات مالیاتی |
71/0 |
4 |
|
P4 |
در نظر گرفتن کارآفرینی بهعنوان ضرورت از سوی دولت |
75/0 |
2 |
|
P5 |
حمایت مالی و مشوقهای قانونی |
77/0 |
1 |
در گام بعد به بررسی تأثیرات هرکدام از مؤلفههای تحقیق بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی در مناطق روستایی مورد مطالعه پرداخته شد. با توجه به نتایج بهدستآمده مؤلفه عوامل اقتصادی با ضریب مسیر 77/0 بیشترین و مؤلفه عوامل اجتماعی با ضریب مسیر 64/0 کمترین تأثیر را بر کارآفرینی روستایی شهرستان مورد نظر دارا هستند؛ که این نتایج نیز گویای اهمیت عوامل اقتصادی در توسعه کارآفرینی روستایی در جوامع روستایی مطالعه شدهاست (جدول 12)
جدول 12. میزان تأثیرات مؤلفههای تحقیق بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
|
مؤلفه |
ضریب مسیر |
رتبه |
|
عوامل اقتصادی |
78/0 |
1 |
|
عوامل فردی |
77/0 |
2 |
|
عوامل اجتماعی |
64/0 |
5 |
|
عوامل سیاسی – قانونگذاری |
72/0 |
3 |
|
عوامل زیرساختی - تکنولوژیکی |
71/0 |
4 |
شکل 2. میزان تأثیر مؤلفههای تحقیق بر توسعه کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
دادههای بهدستآمده از نظرات کارشناسان بومی بعد از انجام جمعبندی در مسیر معادلات ساختاری تجزیهوتحلیل شد و در تشکیل ماتریس خود – تعاملی ساختاری که اساس طراحی مدل نهایی تحقیق حاضر است، مورد استفاده قرار گرفت (جدول 13).
جدول 13. ماتریس خودتعاملی ساختاری شاخصهای پژوهش (یافتههای پژوهش، 1402)
|
ردیف |
شاخصها |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
|
|
1 |
عوامل اقتصادی |
- |
A |
X |
A |
A |
|
|
2 |
عوامل فردی |
- |
- |
V |
V |
V |
|
|
3 |
عوامل اجتماعی |
- |
- |
- |
X |
A |
|
|
4 |
عوامل زیرساختی و تکنولوژیک |
- |
- |
- |
- |
X |
|
|
5 |
عوامل سیاسی و قانونی |
- |
- |
- |
- |
- |
|
* V: یعنی i منجر به j میشود؛ X: یعنی بین i و j تأثیر متقابل و دوطرفه وجود دارد؛ A: یعنی j بر i تأثیر یکطرفه دارد؛ و O: یعنی هیچ رابطهای میان دو شاخص وجود ندارد.
پس از تشکیل ماتریس خودتعاملی، ماتریس دستیابی نهایی تشکیل شد. اعداد مربوط به سطر هر شاخص نشانگر میزان تأثیر آن شاخص بر سایر شاخصها و اعداد ستون مربوط به هر شاخص نشانگر میزان تأثیرپذیری آن شاخص از سایر شاخصها است، لذا جمع جبری امتیازات سطر و ستون مربوط به هر شاخص بهترتیب نشانگر تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آن شاخص است که نتیجه آن در (جدول 14) مشاهده میشود.
جدول 14. ماتریس دستیابی نهایی و قدرت نفوذ و میزان وابستگی شاخصها (یافتههای پژوهش، 1402)
|
ردیف |
ابعاد |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
قدرت نفوذ |
|
1 |
عوامل اقتصادی |
1 |
1 |
1 |
1 |
0 |
4 |
|
2 |
عوامل فردی |
0 |
1 |
1 |
0 |
0 |
2 |
|
3 |
عوامل اجتماعی |
0 |
1 |
1 |
0 |
0 |
2 |
|
4 |
عوامل زیرساختی و تکنولوژیک |
1 |
1 |
1 |
1 |
0 |
4 |
|
5 |
عوامل سیاسی و قانونی |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
5 |
|
میزان وابستگی |
4 |
5 |
5 |
3 |
1 |
|
|
در ادامه برای ترسیم مدل عوامل مؤثر بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی، اقدام به تشکیل ماتریس قدرت نفوذ – وابستگی برای شاخصهای تشکیلدهنده مدل گردید. برای این کار مؤلفهها بر اساس امتیاز قدرت و امتیاز نفوذی که بهدست آوردهاند، به چهار طبقه زیر تقسیم شدند (نمودار 1):
طبقه 1: شاخصهایی که قدرت نفوذ و تأثیرپذیری چندانی نسبت به دیگر شاخصها ندارند.
طبقه 2: شاخصهایی که وابستگی زیادی به دیگر شاخصها دارند (امتیاز وابستگی بالا).
طبقه 3: شاخصهایی که با دیگر شاخصها رابطه دوطرفه دارند.
طبقه 4: شاخصهایی که بر روی شاخصهای دیگر تأثیر قابل توجهی دارند (امتیاز نفوذ بالا).
|
|
|
|
|
|
|
6 |
زیاد |
||
|
|
III |
|
|
IV |
5 |
5 |
|||
|
|
|
1 |
4 |
|
|
4 |
|||
|
|
II |
|
|
|
|
3 |
قدرت نفوذ |
||
|
|
2 و 3 |
|
|
I |
|
2 |
|||
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|||
|
6 |
5 |
4 |
3 |
2 |
1 |
|
کم |
||
|
زیاد |
|
تأثیرپذیری |
کم |
|
|||||
نمودار 1. ماتریس قدرت نفوذ – تأثیرپذیری (یافتههای پژوهش، 1402)
پس از تشکیل ماتریس قدرت نفوذ و وابستگی که مشخصکننده جایگاه و سطح هرکدام از شاخصها در مدل کارآفرینی روستایی است، مدل نهایی پژوهش بهشکل 3 ترسیم گردید.
شکل 3. مدل نهایی عوامل مؤثر بر کارآفرینی روستایی (یافتههای پژوهش، 1402)
بحث
با توجه به نتایج بهدستآمده از طراحی مدل نهایی عوامل تأثیرگذار بر توسعه کارآفرینی روستایی برای مناطق روستایی مورد مطالعه، عوامل سیاسی زیربناییترین و عوامل فردی و اجتماعی روبناییترین عوامل شناخته میشوند؛ بهعبارت دیگر برای برنامهریزی و توسعه کارآفرینی در منطقه مورد مطالعه عوامل سیاسی در اولویت قرار داشته و موفقیت و اجرایی شدن بهتر و مطلوبتر سایر عوامل وابسته به موفقیت و مطلوبیت عوامل سیاسی مانند حمایتهای سیاسی و قانونی از کارآفرینی در قالب ارائه تسهیلات مالی و مالیاتی، قانونگذاری و... قرار دارد. در سطح دوم عوامل اقتصادی و زیرساختی قرار دارند که از نظر اولویت در مرحله دوم هستند؛ بهعبارت دیگر موفقیت برنامههای اقتصادی و زیرساختی در منطقه مورد مطالعه به موفقیت عوامل تأثیرگذار سیاسی وابسته است و از سوی دیگر موفقیت این عوامل اساس و زمینهای برای موفقیت عوامل تأثیرگذار روبنایی مانند عوامل فردی و اجتماعی است که کاملاً به عوامل پسین وابسته هستند؛ بنابراین میتوان گفت برای تحقق و توسعه کارآفرینی روستایی و عملکرد هرچه بهتر اکوسیستم کارآفرینی در روستاهای مورد مطالعه، برنامهریزیها باید ابتدا از سطح سیاسی – سیاستگذاری شروع شود و مرحلهبهمرحله زمینه را برای توسعه کارآفرینی روستایی فراهم نماید.
از آنجاکه در مطالعات (شاهرخی ساردو و شریفزاده،1401؛ شریفی و رئیسی، 1401؛ رضائی و همکاران، 1400؛ جمینی و جمشیدی، 1400؛ کاویانی و همکاران، 1397؛ ولایی و همکاران، 1394؛ سلیمانی و همکاران، 2021) بهنوعی به عوامل شناساییشده در این تحقیق به مثابه عوامل اثرگذار توسعه کارآفرینی پرداخته شدهاست، نتایج تحقیق حاضر با تحقیقات انجامشده همسو است و این اعتبار تحقیق را بالا میبرد اما اولویت عوامل پرداخته شده در این تحقیق با تحقیقات قبلی متفاوت است زیرا نتایج این تحقیق برگرفته از مناطق روستایی است که از یک لحاظ بهرهمندی و بهرهوری از شاخصهای توسعه پایدار روستایی با ضعفهای فراوانی مواجه هست و از طرف دیگر بهلحاظ داشتن منابع غنی محیطی و منطقهای مستعد هستند. در نتیجه با ارتقای وضعیت این عوامل در روستاهای مورد مطالعه میتوان به ارتقای سطح شاخصهای کارآفرینی در آینده امیدوار شد.
نتیجهگیری
برونرفت از چالشهای سکونتگاههای روستایی مانند فقر، ناامنی غذایی، بیکاری، مهاجرت، رفاه کم و... درگرو اتخاذ سیاستها و راهبردهای نوینی است که متناسب با شرایط جغرافیایی حاکم بر سکونتگاههای روستایی باشد. با استناد به متون علمی موجود، ترویج و توسعه کارآفرینی در رفع محرومیتها و مشکلات جوامع روستایی بهویژه جوامع محروم مؤثر واقع میشود. این مهم درگرو مطالعات پایه و بنیادی در زمینة کارآفرینی و عوامل مؤثر بر آن در هر فضای جغرافیایی است؛ از آنجاکه کارآفرینی پدیدهای فرایندی و سیستمیک است، لذا در تحقیق حاضر تلاش گردید تا زیرسیستمهای تأثیرگذار بر ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی برای مناطق روستایی مورد مطالعه در شهرستان هشترود شناسایی و مدل توسعه آن طراحی گردد. برای رسیدن به این مقصود سه گام اساسی پیموده شد. در گام نخست با مطالعه پیشینه پژوهش و نظرخواهی از کارشناسان محلی (هفت تن از کارشناسان دانشگاهی و 20 تن از شوراهای روستایی محلی) و سرپرست خانوارهای روستایی (298 نفر) عوامل مؤثر بر کارآفرینی روستایی مورد مطالعه شناسایی شد که در قالب پنج مؤلفه، 15 شاخص و 52 گویه جمعآوری گردید.
در گام دوم و بعد از ارزیابی روایی و پایایی پرسشنامه، در نرمافزار Amos تجزیهوتحلیل دادههای جمعآوریشده صورت گرفت که نتایج نشان داد از میان عوامل سیاسی و تکنولوژیک گویه «وجود زیرساختهای تکنولوژیکی مناسب روستا (مثل IT و ICT در روستا)»، از میان عوامل فردی گویه «تمایل به انجام ریسکهای حسابشده»، از میان عوامل اجتماعی گویه «مشارکت در تصمیمگیری و اجرای فعالیتهای مختلف در روستا»، از میان عوامل اقتصادی گویه «دسترسی به خدمات حمایتی» و از میان عوامل سیاسی و قانونی گویه «حمایتهای مالی و مشوقهای قانونی» بیشترین تأثیر را بر بروز و توسعه کارآفرینی روستایی در روستاهای مورد مطالعه دارا هستند. همچنین از میان عوامل مورد مطالعه عامل اقتصادی بیشترین نقش را بر توسعه کارآفرینی روستایی شهرستان دارد.
با توجه به نتایج بهدستآمده از این بخش میتوان گفت جوامع روستایی محلی از ویژگیهای شخصیتی کارآفرینانه قابل قبول برخوردار هستند اما بهدلیل وجود سایر عوامل تأثیرگذار که در بیشتر موارد بهصورت مانعی در بروز رفتارهای کارآفرینانه عمل میکنند، توسعه کارآفرینی را در روستاهای مورد مطالعه مشکل مینمایند. نبود و یا سختی دسترسی به تکنولوژیهای مدرن امروزی که برای شروع و توسعه کسبوکارهای امروزی لازم و ضروری هستند، نبود و یا نامطلوب بودن فعالیت نهادهای مردمی و دولتی در مناطق روستایی مورد مطالعه بهخصوص در زمینة کارآفرینی روستایی، ضعف مالی اکثر روستاییان منطقه برای شروع کسبوکارهای جدید و نوآورانه که این مورد قدرت ریسکپذیری روستاییان را نیز کاهش داده است، ضعف و یا فقدان سیاستهای دولتی در زمینة کارآفرینی روستایی و مواردی از این دست، از جمله موانع پیش روی روستاییان منطقه بهحساب میآیند.
پس از مشخص شدن میزان اثرات هرکدام از عوامل مورد بررسی بر توسعه کارآفرینی روستایی مورد مطالعه در گام سوم برای کاربردی کردن هرچه بیشتر نتایج تحقیق، اقدام به طراحی مدل ایجاد و توسعه کارآفرینی روستایی شهرستان مورد نظر گردید، نتایج این گام از تحقیق نیز نشان داد که عوامل سیاسی زیربناییترین و عوامل فردی و اجتماعی روبناییترین عوامل مدل پژوهش هستند؛ بهعبارت دیگر عوامل فردی و اجتماعی کاملاً تحتتأثیر عوامل سیاسی – قانونی، زیربنایی – تکنولوژیکی و اقتصادی قرار دارند؛ و در صورت انجام اقدامات لازم در زمینة عوامل زیربنایی یادشده، عوامل فردی و اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه قابلیت به بالفعل در آمدن و عملکرد مطلوبتر را خواهند داشت. با توجه به نتایج کلی بهدستآمده از پژوهش، پیشنهادهای زیر ارائه میگردد:
- در شرایط فعلی سرمایهگذاری و حمایت بخش دولتی نقش تعیینکنندهای در توسعه کارآفرینی روستاهای مورد مطالعه میتواند داشتهباشد. این حمایت میتواند با واگذاری وامهای بانکی با بهره کم و دوره بازپرداخت بلندمدت، کمک بلاعوض به افراد پیشرو در زمینة فعالیتهای کارآفرینی، تضمین خرید تولیدات و محصولات باقیمت مناسب و برقراری ارتباط میان روستاییان و بازارهای عمده و اصلی در داخل و خارج کشور عملیاتی و اجرایی شود.
- تبلیغات مؤثر در زمینة معرفی جاذبههای گردشگری شهرستان هشترود، احداث اقامتگاه بومگردی و اکوکمپهای گردشگری در شهرستان هشترود، تسهیل فرایند صدور مجوز برای صادرات تولیدات، در نتیجه اجرایی کردن این اقدامات در گرو تقویت و ارتقای عوامل مؤثر بر کارآفرینی است.
- برگزاری دورههای آموزشی آشنایی با مفهوم کارآفرینی و شاخصهای آن، توزیع و پخش پوستر، کتابچه، مجله و ویدئو کلیپهایی از افراد موفق در زمینة کارآفرینی، برگزاری کارگاههای کارآفرینی مختص گروههای مختلف ساکن در روستاهای مورد مطالعه (زنان و جوانان) و برقراری ارتباط و تعامل میان روستاییان و کارآفرینان نمونه پیشنهاد میشود.
- استخدام مدیران روستایی تحصیلکرده و با دانش کافی در روستاها، تقویت زیرساختهای کالبدی و خدماتی (جاده، دسترسی به تلفن و شبکه اینترنت، پستبانک، گازرسانی به روستاها) احداث بازارهای محلی و هفتگی بهویژه در مجاورت محورهای ارتباطی و روستاهای گردشگری، بهبود کیفیت مدارس بهویژه برای زنان روستایی پیشنهاد میشود.
- ارتقای مشارکت اقتصادی با تشکیل و راهاندازی تعاونیهای چندمنظوره تولید و فروش با مشارکت فعال روستاییان، راهاندازی صندوقهای خرد اعتباری مشارکتی (زنان و جوانان)، تشویق و ترغیب روستاییان به شروع فعالیتهای اقتصادی گروهی و مشارکتی (مانند احداث کارگاههای محلی فرآوری تولیدات زراعی، دامی و باغی، خرید اشتراکی ادوات و ماشینآلات کشاورزی و غیره) محقق خواهد شد.
سپاسگزاری
تیم پژوهش بر خود لازم میداند از کلیه افرادی که در انجام این پژوهش همکاری نمودند، تشکر نماید.
[1]. Gamede & Uleanya
[2]. Stoica et al.
[3]. Nwankwo & Okeke
[4]. Polbitsyn
[5]. Aggarwal
[6]. Oykuiyigun
[7]. Harpa
[8]. Soleymani et al.
[9]. Klofsten et al.
[10]. هفت نفر از کارشناسان بومی که داری تحصیلات دانشگاهی در مقطع کارشناسی ارشد بودند و بیست نفر از شوراهای محلی (بر اساس میزان اطلاعات، فعالیت و تمایل به مشارکت و دسترسی به آنان)
[11] Richard
[12]. Root Mean Square Error of Approximation (RMSEA)
[13]. Normal Fit Index (NFI)
[14]. Comparative Fit Index (CFI)
[15]. Goodness of Fit Index (GFI)
[16]. P-Value
)