Analyzing the Components of the Development of Entrepreneurial Attitude in the Students of the Second Year of Theoretical High School, Using Mixed Approach (Study Case: Expert Entrepreneurship Teachers in Tehran)

نگرش کارآفرینی دارای دو مؤلفه ابزاری و عاطفی بوده و مؤلفه ابزاری و رفتاری شامل دو عامل خودکارآمدی ادراک‌شده و کنترل‌پذیری ادراک‌شده است. نگرش کارآفرینی به‌واسطه عواملی مانند قصد کارآفرینی، انتخاب، تعهد به کارآفرینی و کارآفرینی تحقق‌یافته بهتر شکل می‌گیرد. از سوی دیگر مؤلفه‌های عاطفی و هیجانی و خودکارآمدی ادراک‌شده قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های قصد کارآفرینی هستند (وامواکا و همکاران[1]، 2020). نتایج پژوهش سومورو و همکاران[2] (2021) بر روی دانش‌آموزان نشان داد که پیشرفت تحصیلی، کنترل شخصی و نوآوری روی نگرش به کارآفرینی دانش‌آموزان تأثیر دارند. با وجود قابلیت‌های مختلف برای کارآفرینی در ایران، دانش‌آموختگان همچنان در کارآفرینی و شروع کسب‌وکار موفق نیستند و مشکلات نگرشی، از مهم‌ترین چالش‌های پیشِ روی قصد کارآفرینی و انجام کارآفرینی است. در سایر کشورها نیز کارآفرینی متمرکز بر جوانان است؛ زیرا نسل جوان حاضر، به‌مراتب بیشتر از جوانان دهه‌های قبل کارآفرین هستند؛ بنابراین مطالب گفته شده بر اهمیت جایگاه نوجوانان و جوانان در کارآفرینی و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها تأکید دارند و بیانگر لزوم توجه به عوامل مؤثر بر توسعه قصد کارآفرینانه، از جمله موضوعات نگرشی و اعتقادی هستند (صفری جعفرلو و همکاران، 1396).

     از دیگرسو در خصوص شکاف بین توانایی‌های عملی و مهارت‌های کارآفرینی دانش‌آموزان، توجه به این نکته ضروری است که به‌صرف گذراندن دوره‌های آموزش کارآفرینی، فرد مهارت‌های کارآفرینی را به‌دست نمی‌آورد و یک کارآفرین نخواهد شد، بلکه باید نگرش مثبتی به کسب‌وکار داشته‌باشد. نگرش، آمادگی برای واکنش ویژه نسبت به یک فرد، شی‌ء یا وضعیت و آمادگی روحی و روانی برای راه‌اندازی کسب‌وکار را نگرش به کسب‌وکار می‌گویند (غفوری و هویدا، 1402). کارآفرینی در مرحله اول یک طرز فکر است و با توجه به اینکه نگرش در سنین پایین شکل می‌گیرد، آموزش و پرورش تا حد زیادی به پرورش ذهنیت کارآفرینی کمک می‌کند (شوال[3]، 2014). نگرش کارآفرینانه حالتی است که بر پایه آن، فرد گرایش به رفتار کارآفرینانه در یک کسب‌وکار مستقل یا سازمانی پیدا می‌کند و به هر میزان، افراد نگرش مثبت‌تری نسبت به فعالیت‌های کارآفرینانه و خوداشتغالی داشته‌باشند بدون‌تردید کارآفرینی را به‌عنوان امری شدنی و امکان‌پذیر درک کرده و احتمال موفقیت آنان بیشتر می‌شود (کار و سکوایرا^[4]، 2007).

     آنجوم و همکاران^[5] (2022) در پژوهشی به این نتیجه رسیدند که نگرش کارآفرینی در دانش‌آموختگان تحت‌تأثیر ویژگی‌های شخصیتی، انگیزشی و هیجانی آنان و حمایت‌های آموزش و پرورش و آموزش‌عالی است. نگرش به کارآفرینی نقش میانجی و حمایت‌های آموزش و پرورش و آموزش‌عالی هم نقش تعدیل‌کننده در قصد کارآفرینی دارند. انگیزش پیشرفت، گرایش شخصیتی فرد است که با توجه مداوم به ایجاد استانداردهایی برای موفق بودن و دستیابی به همین استانداردها همراه است (عسگری‌قدس و صالحی، 1391) و تشخیص و بهره‌برداری از فرصت‌ها شامل چهار مرحله است: احساس یا درک نیاز، تشخیص یا کشف یک تناسب بین نیازها، ایجاد و خلق یک تناسب جدید بین نیازها و استفاده از فرصت‌ها (آردیچویل^[6]، 2003).

     نتایج مطالعات مونیارادزی ندوفایرپی^[7] (2020) نشان داد که توسعه نگرش کارآفرینی مستقیماً بر اهداف کلی کارآفرینی و دیگر ویژگی‌های شخصیتی کارآفرین تأثیر می‌گذارد. از این‌رو قرار گرفتن دانش‌آموزان در معرض آموزش کارآفرینی پیامدهای خوبی در تحول روانی آن‌ها دارد و لازم است که مربیان شیوه تدریس و محتوای دروس خود را متناسب با نیاز دانش‌آموزان تنظیم کنند. در این زمینه چالش‌هایی فراروی نظام آموزش و پرورش کشور وجود دارد: چالش در کیفیت مدرسان کارآفرینی، محتوا و شیوه آموزش کارآفرینی و شناخت نیازهای یادگیری دانش‌آموزان از چالش‌های بسیار اساسی در نظام آموزش و پرورش هستند (کردنائیج و زالی، 1386). این چالش‌ها می‌توانند به‌عنوان عوامل زمینه‌ای در توسعه نگرش کارآفرینی نقش داشته‌باشند.

     آموزش کارآفرینی فرایندی برای آماده کردن دانش‌آموزان با توانایی شناخت فرصت‌های تجاری، عزت‌نفس، انگیزه، دانش، مهارت و بینش برای عمل کردن در آن‌هاست تا در محیط‌های مختلف، نگرش کارآفرینانه آن‌ها را تقویت کند (اولوگبولا[8]، 2017). امروزه آموزش کارآفرینی در سطح جهانی به‌عنوان نوعی ابتکار عمل جمعی در دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، مدارس فنی و حرفه‌ای، دبیرستان‌ها و مدارس ابتدایی توصیف می‌گردد که همگی جهت توسعه ظرفیت کارآفرینانه دانش‌آموزان هدف‌گذاری می‌شوند. در الگوی مفهومی تأثیر مؤلفه‌های آموزش کارآفرینی بر نگرش هنرجویان به کسب‌وکار، نتایج نشان داد که ویژگی‌های شخصیتی هنرجویان و مربیان بر نگرش کارآفرینی و کسب‌وکار تأثیر دارد (نادری و همکاران، 1394). الگوی آموزشی دیگری در باره توسعه کارآفرینی در دانش‌آموزان نشان داد که ارتباطات، خودباوری و اعتمادبه‌نفس، خلاقیت، ابتکار و مرکز کنترل درونی در ویژگی‌های شخصیتی افراد کارآفرین اولویت بالایی دارند (عسکری‌فر و همکاران، 1397).

     بنابراین، در پژوهش حاضر سعی شد که وضعیت موجود و مؤلفه‌های نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان رشته‌های نظری شناسایی شوند و راهبردهایی برای آموزش دروس نظری ارائه دهد که ذهنیت و نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان توسعه یابد. توسعه نگرش کارآفرینی در فرایند آموزش و یادگیری دروس نظری تا حدود زیادی می‌تواند برانگیزاننده نگرش دانش‌آموزان در کارآفرینی باشد. از طرفی دیگر، طبق آمار سرشماری سال 1398 تعداد 7/23 درصد افراد بیکار در رده سنی 15 تا 29 سال در جامعه وجود دارد که تعداد زیادی از آنان دانش‌آموختگان دوره دوم متوسطه هستند. این افراد چون تمایلی برای ورود به دانشگاه ندارند و نگرش کارآفرینی هم ندارند نمی‌توانند کسب‌وکار راه بیندازند و در نتیجه با پدیده بیکاری مواجه می‌شوند. از طرفی دیگر، هیچ الگوی مناسبی برای توسعه نگرش کارآفرینی برای دانش‌آموزان رشته‌های نظری در ایران وجود ندارد؛ بنابراین ناکارآمدی روش‌های فعلی آموزش کارآفرینی و مشکل اشتغال دانش‌آموختگان رشته‌های نظری و نگرانی در مورد عوارض عدم اشتغال و بیکاری و بروز معضلات فردی و خانوادگی انجام پژوهش حاضر را ضروری نمود. در الگوی مفهومی پژوهش حاضر تلاش شد تا این خلأها برطرف شود و به نقش متغیرهای مهم و اساسی مؤثر در کارآفرینی توجه شود. در این الگو سعی شد تا مهم‌ترین و کلیدی‌ترین متغیرهای تأثیرگذار در توسعه نگرش کارآفرینی شناسایی شوند. در صورتی که نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری توسعه داده شود، انتظار است روی فعالیت‌های دبیران، مدیران و برنامه‌ریزان آموزشی در راستای توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان تأثیر بگذارد. در پژوهش حاضر، دغدغه پژوهشگران این بود که برای توسعه نگرش کارآفرینی در فرایند آموزش دروس رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه، از نظر دبیران درس کارآفرینی، برنامه‌ریزان و صاحب‌نظران کارآفرینی به چه مؤلفه‌هایی باید توجه شود و الگوی توسعه نگرش کارآفرینی چگونه است.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد کیفی - کمی انجام شد. در این روش، هدف، استخراج یافته‌های تحقیقی مشتمل بر تنظیم نظری واقعیت تحت بررسی بود، نه یک سلسله ارقام یا مجموعه‌ای مطالب که به یکدیگر وصل شده باشد. از طریق این روش نه‌تنها مفاهیم و رابطه بین آن‌ها ایجاد می‌شود بلکه در زمینه مورد مطالعه، مفاهیم باید دارای عمومیت و روشن‌گر باشند. البته نباید فراموش کرد که تحقیق به‌روش کیفی، به معنی پذیرش مفاهیم و مقولات فکری افراد مورد تحقیق نیست، بلکه به‌منزله درک آن‌ها است. در پژوهش حاضر نیز ارائه دیدگاه‌های دبیران، صاحب‌نظران و برنامه‌ریزان حوزه کارآفرینی در باره توسعه نگرش کارآفرینی به‌منزله پذیرش قطعی آن‌ها نیست، بلکه هدف درک دیدگاه‌های آن‌ها است.

     بر این اساس در پژوهش حاضر از روش پژوهش کیفی و از رهیافت نظام‌مند برای تحلیل پدیده توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری استفاده شد. جامعه مورد مطالعه پژوهش، دبیران درس کارآفرینی، برنامه‌ریزان درس کارآفرینی و صاحب‌نظران حوزه کارآفرینی بودند که به‌روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انتخاب شدند. نمونه‌گیری تا زمانی ادامه پیدا کرد که اشباع نظری داده حاصل شد. ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان در جدول 1 گزارش شده‌است.

جدول 1. ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان در مطالعه (یافته‌های پژوهش، 1402)

جدول 1. ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان در مطالعه (یافته‌های پژوهش، 1402)

     برای جمع‌آوری داده‌ها از روش مصاحبه نیمه‌ساختار یافته استفاده شد. مصاحبه نیمه‌ساختار یافته، مصاحبه‌ای است که در آن سؤالات مصاحبه از قبل مشخص می‌شود و از همه مصاحبه‌شوندگان پرسش‌های یکسانی پرسیده می‌شود، اما آن‌ها آزادند که پاسخ خود را به هر روشی که می‌خواهند ارائه دهند (دلاور، 1401). در مطالعه حاضر، برای پاسخ به سؤالات مرتبط با مؤلفه‌های مؤثر در توسعه نگرش کارآفرینی پیشینه‌های نظری و عملی پژوهش در حوزه مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه بررسی شدند. افزون بر این، دیدگاه دبیران کارآفرینی، برنامه‌ریزان درس کارآفرینی و تولید و صاحب‌نظران از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته به‌دست آمد. با توجه به اینکه الگوی مطالعه حاضر از داده‌های مستخرج از مصاحبه با دبیران درس کارآفرینی و برنامه‌ریزان درس کارگاه فناوری و تولید به‌دست آمده است، این الگو از جامعیت بالایی برخوردار است. قبل از شروع مصاحبه خلاصه‌ای از طرح پژوهش، نتایج بررسی پیشینه پژوهش، به‌همراه اهداف و پرسش‌های پژوهش جهت مطالعه و آمادگی اولیه برای مصاحبه‌شوندگان ارائه شد و در ابتدای جلسه مصاحبه نیز خلاصه‌ای از فرایند پژوهش حاضر توضیح داده شد. به‌منظور ثبت پاسخ‌های مصاحبه‌شوندگان با کسب اجازه از آنان، مصاحبه‌ها ضبط شدند.

     اعتباریابی مقولات و روابط آن‌ها در بخش کیفی در واقع اعتباریابی نظریه است و مهم‌ترین بخش پژوهش در روش نظریه زمینه‌ای است. بر این اساس پژوهشگر تلاش کرد که از طریق بازگشت‌های مکرر به داده‌ها، نظریه خود را مکرر ویرایش و تکمیل نماید و اصلاحات لازم را انجام دهد تا نظریه استخراج شده به مرحله تراکم مفهومی^[9] و تمایز مفهومی^[10] برسد و قدرت تبیین‌کنندگی لازم را نسبت به شرایط موجود داشته‌باشد. در این پژوهش برای ارزیابی داده‌ها از معیارهای روایی^[11] و پایایی^[12] استفاده شد.

     روایی سؤالات مصاحبه: برای به‌دست آوردن روایی ابزار پژوهش در بخش کیفی (سؤالات مصاحبه) از روش روایی محتوایی استفاده شد. برای این کار، نظرات متخصصان و صاحب‌نظران بررسی شد. در این روش از تعدادی از متخصصان و صاحب‌نظران دانشگاهی درخواست شد که در باره روشن بودن محتوا و جامع‌بودن سؤالات مصاحبه اظهار نظر کنند. سؤالات مصاحبه در اختیار پنج متخصص و صاحب‌نظر در حوزه کارآفرینی قرار گرفت و از آنان خواسته شد که در باره روشن‌بودن محتوای پرسش‌ها، کفایت سؤالات برای پوشش دادن اهداف پژوهش، نگارش و سادگی سؤالات و پیشنهاد در خصوص حذف یا اضافه‌کردن سؤالات اظهار نظر کنند. متخصصان از بین اساتید حوزه کارآفرینی در دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی، کاشان و سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش و پرورش بودند. در نهایت پرسش‌نامه بخش کیفی (سؤالات مصاحبه) در راستای اهداف بخش کیفی در 8 سؤال تدوین شد.

     پایایی سؤالات مصاحبه: معمولاً برای به‌دست آوردن پایایی پرسش‌نامه بخش کیفی (سؤالات مصاحبه) از دو روش کثرت‌گرایی به شیوه آزمودن مجدد انجام کار یا آزمودن قابلیت اطمینان بین کدگذاران استفاده می‌شود. در پژوهش حاضر برای محاسبه پایایی از شیوه آزمودن مجدد انجام کار استفاده شد. برای این کار از بین مصاحبه‌های انجام‌شده، اعداد سه مصاحبه انتخاب شده و هرکدام از آن‌ها دو بار در یک فاصله زمانی سه هفته‌ای توسط پژوهشگر کدگذاری شدند که نتایج حاصل در جدول 2 گزارش شده‌است.

جدول 2. محاسبه پایایی به شیوه آزمودن مجدد انجام کار (منبع: یافته‌های پژوهش، 1402)

     همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود تعداد کل کدها در دو فاصله زمانی سه هفته‌ای برابر با 105 کد، تعداد کل تشابهات در کدها در این دو زمان برابر با 90 و تعداد کل عدم تشابهات در این دو زمان برابر با 15 بودند. پایایی مصاحبه‌های انجام‌شده در این پژوهش، 85/0 بود که با توجه به اینکه این میزان پایایی بیشتر از 60/0 است، قابلیت اعتماد کدگذاری مورد تأیید است. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها در بخش کیفی از فرایند کدگذاری سه مرحله‌ای استفاده شد که به‌صورت کدگذاری باز پژوهش و سپس اجرای پارادایم کدگذاری محوری و در نهایت طبق کدگذاری انتخابی است. جامعه آماری در بخش کمی، دبیران درس کارآفرینی در مدارس دوره دوم متوسطه در مناطق 1، 4، 5، 6 و 18 آموزش و پرورش شهر تهران در سال تحصیلی 1399-1400 بودند. بر اساس جدول کرجسی و مورگان[13] (1970) و با استفاده از روش نمونه‌گیری داوطلبانه 250 نفر انتخاب شدند. در بخش کمی برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسش‌نامه محقق ساخته 81 گویه‌ای استفاده شد. روایی محتوایی پرسش‌نامه با استفاده از نظر متخصصان تأیید شد و پایایی آن با استفاده از روش آلفای کرونباخ برای کل پرسش‌نامه 84/0 به‌دست آمد. پایایی محاسبه شده برای هر یک از مقوله‌های پرسش‌نامه در جدول 3 گزارش شده‌است.

جدول 3. ضریب آلفا کرونباخ به تفکیک مؤلفه‌های پرسش‌نامه (یافته‌های پژوهش، 1402)

داده‌ها با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی و نرم‌افزار Amos₂₄ تحلیل شدند.

تجزیه‌وتحلیل یافته‌ها

بر اساس مفاهیم حاصل از نتایج مصاحبه‌ها، برای مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه، شش مقوله اصلی به‌دست آمد. سپس بر اساس این مقوله‌ها، کد انتخابی توسعه ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی کارآفرینانه استخراج شد؛ بنابراین پدیده محوری مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه نگرش کارآفرینی شناسایی شد و مقوله‌ها و مفاهیم مرتبط با آن مورد بررسی قرار گرفت؛ که نتایج در جدول 4 گزارش شده‌است.

جدول 4. کدگذاری داده‌ها در زمینه مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان (یافته‌های پژوهش، 1402)

ادامه جدول 4. کدگذاری داده‌ها در زمینه مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان (یافته‌های پژوهش، 1402)

     طبق نتایج جدول 4، مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه، شامل یک پدیده‌محوری (توسعه ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی کارآفرینانه) و هفت مقوله «داشتن مهارت حل مسئله»، «نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی»، «قدرت تخیل»، «انگیزه درونی»، «ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه»، «دیدگاه شغلی دانش‌آموزان» و «آموزش کاربردی درس کارآفرینی» است.

مقوله 1: داشتن مهارت حل مسئله

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «داشتن مهارت حل مسئله» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است که از دو بُعد «داشتن توانایی حل مسئله» و «داشتن روحیه پرسش‌گری» تشکیل شده‌است. در ادامه بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان ارائه‌شده‌اند:

     مصاحبه‌شونده 10: به نظرم ابتدا باید دانش‌آموزان با مفهوم اقتصاد و استراتژی‌های آن و مفهوم سرمایه‌گذاری و بازار کار آشنا بشن، در قدم دوم مهارت‌های مهم و حیاتی زندگی مانند حل مسئله و مهم‌تر از همه ریسک‌پذیری و نحوه مواجه با شکست رو یاد بگیرند و تمرین کنند و همان‌طوری که می‌دونید بازار کار با توجه وضع دنیای موجود اصلاً قابل پیش‌بینی نیست به نظرم عامل روانی و مهارت حل مشکل مهم‌ترین موضوع هست که باید روی دانش‌آموزان کار کرد و تقویت کرد.

     مصاحبه‌شونده 13: کسانی آموزش این درس را بر عهده داشته‌باشند که خودشون روی موضوع اشراف داشته‌باشند بر مفاهیم این درس به‌خصوص مفاهیمی که مربوط به حل مسئله میشه و روابط با شخصیت کارآفرینان. این‌ها بسیار می‌تونه بر نگرش دانش‌آموزان تأثیرگذار باشه.

مقوله 2: نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است که از دو بعد «ایجاد نگرش کارآفرینی در معلمان» و «ایجاد نگرش مثبت به کارآفرینی در دانش‌آموزان» تشکیل شده‌است. در ادامه بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان ارائه شده‌است:

     مصاحبه‌شونده 13: خیلی‌خوبه که این دانش‌آموزان از نزدیک با کارآفرینان و با شخصیت آن‌ها آشنا شوند و با کارهایی که انجام داده‌اند آشنا بشن این مسئله بسیار می‌تونه در نگرش دانش‌آموزان تأثیرگذار باشه. همچنین نگرش معلمانی که تدریس این درس را بر عهده دارند اون هم خیلی مؤثره.

     مصاحبه‌شونده 27: آموزش کارآفرینی در مقطع دبیرستان اهمیت بسیار زیادی دارد. لذا محتوای آموزش کارآفرینی در این دوره باید متناسب با نیازها و توانمندی‌های دانش‌آموزان و نیز متناسب با نیاز جامعه باشد. مبحث کارآفرینی می‌تواند نگرش دانش‌آموز را تغییر دهد و ذهنی خلاق، ایده‌پرداز و کارآفرین را در او شکل دهد.

مقوله 3: قدرت تخیل

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «قدرت تخیل» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است. در این پژوهش از یک بعد «داشتن قدرت تخیل بالا» تشکیل شده‌است. بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شونده 10 گزارش شده‌است:

مصاحبه‌شونده 10: برای اینکه دانش‌آموز کارآفرین داشته‌باشیم باید مهارت‌های ذهنی و کاربردی مانند قدرت تخیل در دانش‌آموزان داشته‌باشیم.

مقوله 4: انگیزه درونی

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «انگیزه درونی» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است که از دو بُعد «هدفمند بودن» و «داشتن انگیزه درونی بالا» تشکیل شده‌است. در ادامه بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان گزارش شده‌است:

     مصاحبه‌شونده 9: هدف و میزان انگیزه دانش‌آموز برای کارآفرینی خیلی مهم.

     مصاحبه‌شونده 32: یکی از جهت ویژگی‌های فردی هست و یکی هم از جهت ویژگی‌های تخصصی هر رشته هست. اگر ما بیایم تبیین کنیم و به دانش‌آموزان هدف رشته تخصصیشون رو و ادامه تحصیل اون رو برای بازاریابی و کار آینده شغلیشون مشخص کنیم می‌توانیم یک نگرش مثبتی رو برای درس کارآفرینی ایجاد کنیم.

مقوله 5: ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است که از پنج بُعد «خلاق بودن»، «تلاش و پشتکار»، «داشتن مهارت مدیریت و رهبری»، «اجتماعی بودن» و «ریسک‌پذیر بودن» تشکیل شده‌است. در ادامه بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان در باره این ابعاد ارائه شده‌است:

     مصاحبه‌شونده 6: من اگر مؤلف کتاب کارآفرینی بودم سعی می‌کردم اول در رابطه با خودشناسی خود افراد درس را شروع کنم. با تیم‌سازی. ولی وقتی طرف خودش روحیات خودش رو نشناخته باشه، چطوری می‌تونه با روحیات دوستانش آشنا به. وقتی طرف اجتماعی باشه و مهارت‌های اولیه مدیریت و رهبری را داشته باشه، انگیزه و نگرش کارآفرینی درش به وجود میاد که چقدر خوبه کار تیمی انجام بدیم.

     مصاحبه‌شونده 21: دانش‌آموزانی که به‌سمت کارگاه‌های نوآوری و کارآفرینی می‌روند در هنرستان‌ها دبیران فنی و مهارتی هستند و در بحث کار و اشتغال فعال و گرم و خودجوش هستند و دانش‌آموزان هم انگیزه بالایی دارند، اما دانش‌آموزان رشته‌های نظری این‌طور نیستند. آن‌ها در بحث کارآفرینی به این ویژگی‌ها نیاز دارند.

مقوله 6: دیدگاه شغلی دانش‌آموزان

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، «دیدگاه شغلی دانش‌آموزان» یکی از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه است. این مقوله از چهار بُعد «دیدگاه دانش‌آموزان در باره شغل»، «ارزشمند بودن کارآفرینی برای دانش‌آموزان»، «توجه مثبت به تولید» و «تغییر نگرش کارمندی به کارآفرینی در دانش‌آموزان» تشکیل شده‌است که در ادامه بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان ارائه شده‌است:

     مصاحبه‌شونده 2: بازدید از کارگاه‌های افراد کارآفرین، توسعه و توجه به فرهنگ کارآفرینی و تولید با استفاده از کارشناسان و صاحب‌نظران در نهادهای مختلف، جلب توجه دانش‌آموزان به ویژگی‌های مناطق در زمینه‌هایی که مستعد هستند.

     مصاحبه‌شونده 25: برای توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری باید دیدگاه‌های آن‌ها در مقاطع پایین‌تر در مورد آینده شغلیشون تحلیل شود و فواید همه شغل‌های آزاد و متفاوت با کار دولتی برای دانش‌آموز گفته شود.

مقوله 7: آموزش کاربردی درس کارآفرینی

با توجه به نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، یکی دیگر از مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه، «آموزش کاربردی درس کارآفرینی» است که دارای سه بُعد «هدفمند نمودن محتوای درس کارآفرینی»، «پرورش مهارت کارآفرینی در دانش‌آموزان» و «تفهیم کارآفرینی برای دانش‌آموزان» است. بخشی از شواهد گفتاری مصاحبه‌شوندگان در زیر آمده است:

     مصاحبه‌شونده 19: باید آن را به‌عنوان یک درس به‌منظور ایجاد حرفه و شغل برای دانش‌آموزان تعریف کرد، یعنی هدف براشون گذاشت نه اینکه فقط برای مطالعه یا حتی گذراندن وقت باشه.

     در بخش کمی، برای بررسی اعتباریابی مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی، از روش مدل اندازه‌گیری استفاده شد. در روش مدل اندازه‌گیری با رویکرد حداقل مربعات جزئی با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی و به‌وسیله نرم‌افزار SPSS₂₃ و Amos₂₄ برازش شدند. در مدل اندازه‌گیری پژوهش حاضر چنین فرض شد که مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی به‌وسیله نشانگرهای مهارت حل مسئله، نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی، قدرت تخیل، انگیزش درونی، ویژگی‌های شخصیتی، دیدگاه شغلی و آموزش کاربردی درس کارآفرینی سنجیده می‌شوند. تحلیل عاملی تأییدی با استفاده از نرم‌افزار Amos₂₄ و برآورد بیشینه احتمال (ML) به کار گرفته شد. نتایج جدول 5 شاخص‌های برازندگی مدل اندازه‌گیری را نشان‌می‌دهد.

جدول 5. شاخص‌های برازندگی مدل اندازه‌گیری اولیه و اصلاح‌شده (منبع: یافته‌های پژوهش، 1402)

جدول 5 نشان‌می‌دهد مدل اندازه‌گیری با داده‌های گردآوری شده برازش مطلوب دارد (05/0< p، 076/24= ²c، 720/1=/df²c، 951/0= CFI، 973/0= GFI، 947/0 = AGFI و 054/0= RMSEA). بدین ترتیب بر اساس شاخص‌های برازندگی حاصل از تحلیل عاملی تأییدی در ارزیابی مدل اندازه‌گیری پژوهش نشان داد که متغیرهای مشاهده شده از توان لازم برای اندازه‌گیری متغیرهای مکنون متناظر خود برخوردار هستند. به‌طورکلی در نرم‌افزار Amos₂₄ هر یک از شاخص‌های به‌دست آمده به‌تنهایی دلیل برازندگی یا عدم برازندگی مدل نیستند و این شاخص‌ها را در کنار هم بایستی تفسیر نمود. مقدارهای به‌دست آمده برای این شاخص‌ها نشان‌می‌دهد که در مجموع این الگو در جهت تبیین و برازش از وضعیت مناسبی برخوردار است.

شکل 1. الگوی کلی مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی و بارهای عاملی (منبع: یافته‌های پژوهش، 1402)

     شکل 1 نشان‌می‌دهد که بزرگ‌ترین بار عاملی مربوط به مؤلفه آموزش کاربردی درس کارآفرینی با 63/0 و کمترین بار عاملی هم مربوط به مؤلفه نگرش مثبت 10/0 است.

جدول 6. بارهای عاملی مؤلفه‌های توسعه نگرش کارآفرینی به ML (منبع: یافته‌های پژوهش، 1402)

     بر اساس روش بوت استراپ با 1000 بار نمونه‌گیری همه بارهای عاملی در سطح خطای کمتر از 01/0 معنی‌دار هستند؛ بنابراین همه نشانگرها از توان لازم برای سنجش متغیر مکنون متناظر خود برخوردارند.

بحث و نتیجه‌گیری

نتایج مطالعه کیفی نشان داد که مقوله هسته‌ای ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی کارآفرینانه در توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان نقش دارند. ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی کارآفرینانه توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان شامل مؤلفه‌های داشتن مهارت حل مسئله، نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی، قدرت تخیل، انگیزه درونی، ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه، دیدگاه شغلی دانش‌آموزان و آموزش کاربردی کارآفرینی هستند. در بخش کمی هم نتایج آزمون تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که مؤلفه‌های داشتن مهارت حل مسئله، نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی، قدرت تخیل، انگیزه درونی، ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه، دیدگاه شغلی دانش‌آموزان و آموزش کاربردی درس کارآفرینی می‌توانند ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی کارآفرینانه در توسعه نگرش کارآفرینی دانش‌آموزان رشته‌های نظری را تبیین کنند. این نتیجه با نتایج پژوهش‌های جهانگیری و کلانتری ثقفی (1387)، محبی (1399)، آقامحمدی (1399)، محمدرضا بیک‌ی و نوروزی (1395)، زنگنه و همکاران (1398)، رحیمیان و همکاران (1399)، پارسا و همکاران (1390)، مجیدی دیزج و خسروی (1398)، بلو^[14] و همکاران (2020)، اوجو^[15] و همکاران (2015) و هارا^[16] (2018)، پریگر^[17] و همکاران (2011) مطابقت دارد.

     مهارت‌های اجتماعی، داشتن پشتکار، خطرپذیری، استفاده از فرصت‌ها، هدفمند بودن، قاطعیت در تصمیم‌گیری و انگیزه پیشرفت از جمله ویژگی‌هایی هستند که در کارآفرینی مدیران نقش دارند (جهانگیری و کلانتری ثقفی، 1387). انگیزش پیشرفت، کنترل درونی، خلاقیت و نوآوری و خطرپذیری از ویژگی‌های افراد کارآفرین هستند. همچنین یکی از ویژگی‌های مدرسه کارآفرین، به‌کارگیری تدریس با رویکرد کار، مهارت و کارآفرینی است (محبی، 1399). ویژگی‌های شخصیتی دانش‌آموزان و مربیان و خط‌مشی‌های آموزشی مؤلفه‌های درون‌دادی برای نگرش کارآفرینی هستند (آقامحمدی، 1399). عوامل اجتماعی و روانی به‌اضافه صلاحیت‌ها و شایستگی‌های ممتاز، از ویژگی‌های کارآفرینان است. کارآفرینان همانند اکثر مردم، انسان‌های پیچیده‌ای هستند و هیچ نظریه منحصربه‌فردی نمی‌تواند تمام رفتارهای آن‌ها را به‌طور کامل توجیه کند. فرد کارآفرین دارای ویژگی‌های خاصی است که دربرگیرنده طیف وسیعی از ویژگی‌های فردی شامل جنبه‌هایی از شخصیت، روحیه‌، انگیزه‌ها و ارزش‌هاست (محمدرضا بیک‌ی و نوروزی، 1395). شکل‌گیری نگرش کارآفرینی تحت‌تأثیر سه عامل قصد کارآفرینی، انتخاب و تعهد به کارآفرینی است. مؤلفه‌های عاطفی و هیجانی و خودکارآمدی ادراک شده قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های قصد کارآفرینی هستند (وامواکا و همکاران، 2020).

     چنانچه معلمان پشتیبانی‌های ضروری و لازم آموزشی و اجتماعی را دریافت کنند، تمایل دارند تا مهارت‌های کارآفرینی را در دانش‌آموزان ایجاد کنند؛ بنابراین می‌توان این‌گونه تبیین کرد که معلمان تمایل و توانایی لازم استفاده از روش‌ها و راهبردهای تدریس و ارزشیابی یادگیرنده‌محور، خلاقانه، گروهی و فعال در کلاس درس جهت ایجاد مهارت‌ها و خصیصه‌های کارآفرینانه را دارند (اوجو و همکاران، 2015). همچنین یکی از چالش‌هایی که در برنامه آموزش کارآفرینی مورد تأکید قرار گرفته است، آموزش کاربردی درس کارآفرینی است. در واقع کاربردی بودن برنامه درسی عاملی متمایزکننده در کارآفرینی است که آن را به‌نوعی از سایر رشته‌ها متمایز می‌سازد (رحیمیان و همکاران، 1399). روش‌های ارزشیابی خلاقانه معلمان، پروژه‌محور و گروهی جزء مناسب‌ترین روش‌های ارزشیابی در آموزش کارآفرینی به‌حساب می‌آید و معلمان یکی از عوامل اصلی هستند که در اجرای این روش‌های ارزشیابی‌محوری هستند؛ بنابراین چنانچه معلمان نگرش مثبتی در استفاده از این روش‌ها همچون نوشتن طرح کسب‌وکار، ارزشیابی‌های گروهی و پروژه‌محور داشته‌باشند، می‌توانند در بارآوردن دانش‌آموزان خلاق و کارآفرین بسیار موفق باشند (زنگنه و همکاران، 1398).

     هارا (2018) معتقد است که یکی از روش‌های آموزش مربوط به کارآفرینی، حل مسئله است. از نظر او، حل مسئله بخش مهمی از درس ریاضیات است و این حوزه‌ای است که بسیار با عناصر مهم آموزش کارآفرینی به‌واسطه مفاهیم مشترکی چون تحلیل، خلاقیت، برنامه‌ریزی، خطرپذیری، همکاری و تأمل مرتبط است. می‌توان این‌گونه تبیین کرد که روش حل مسئله سبب تلفیق محتوای آموزش کارآفرینی (مهارت‌های شخصی کارآفرینانه همچون خلاقیت، توانایی تحلیل، مدیریت بحران، خطرپذیری و نظایر این‌ها جزء محتوای کارآفرینی محسوب می‌شوند) با محتوای آموزش ریاضیات و ایجاد تلفیق میان‌رشته‌ای محتوا می‌گردد و در نتیجه در این روش معلم می‌تواند از طریق تلفیق ریاضیات و کارآفرینی با روش حل مسئله خصیصه‌هایی چون تحلیل، خلاقیت، تأمل، خطرپذیری و مواجه با موانع را در دانش‌آموزان رشد و توسعه دهد؛ بنابراین تمایل معلم به تلفیق این دو حوزه محتوایی (کارآفرینی و ریاضی) در دروسی مانند ریاضیات از طریق روش حل مسئله بسیار مهم است و سبب توسعه نگرش کارآفرینانه در دانش‌آموزان می‌گردد. بنابراین برنامه‌های تربیت‌معلم با تجهیز معلمان به دانش، مهارت‌ها و روش‌های تدریس، ارزشیابی نوین و یادگیرنده‌محور و همچنین داشتن دانش کسب‌وکار می‌توانند به آن‌ها کمک کنند تا در ادغام خصیصه‌ها و محتوای کارآفرینی با روش‌های تدریس و ارزشیابی و همچنین محتوای کلاس درس موفق عمل کنند و در نتیجه نگرش مثبتی به این روش یاددهی- یادگیری کسب کنند.

     همچنین بین انواع شیوه‌های حل مسئله با میزان ویژگی‌های کارآفرینی رابطه مثبت وجود دارد. ویژگی‌های کارآفرینانه دانشجویان تأثیرپذیری بیشتری از شیوه حل مسئله عقل‌گرا دارند. این نتیجه را این‌گونه می‌توان تبیین کرد که افراد با ویژگی‌های کارآفرینی بالا، بدون در نظر گرفتن همه شرایط و تصمیم‌گیری عقلانی در یک زمینه، سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. به‌عبارت دیگر ویژگی‌هایی از قبیل قدرت خطر بالا سبب بی‌دقتی و تصمیم‌گیری احساسی در کارآفرینان نمی‌شود؛ بلکه آن‌ها همه شرایط را به‌خوبی تجزیه و تحلیل کرده و در شروع کار با آگاهی کافی و به‌طور منطقی تحلیل هزینه - فایده انجام می‌دهند و هنگامی که شرایط را مناسب و موفقیت‌آمیز دانستند وارد عمل می‌شوند (پارسا و همکاران، 1390).

     انگیزه درونی یکی از عوامل اصلی تأثیرگذار بر خلاقیت است که در مرحله عملکرد می‌تواند روی مقوله کار و کارآفرینی تأثیر بگذارد؛ بنابراین انگیزه درونی مهم‌ترین نقش را در خلاقیت ایفا می‌کند اگر افراد از ابتدا به کار علاقه داشته‌باشند و با لذت و رضایت وارد کار شوند و نه فشار خارجی، آنگاه می‌توانند خلاقیت بیشتری از خودشان نشان دهند (پریگر و همکاران، 2016). تعامل ویژگی‌های شخصیتی افراد و حمایت‌های دولتی و وجود فضای مناسب کسب‌وکار، محرک افراد برای کارآفرینی هستند. مطابق برخی از دیدگاه‌های روان‌شناسی اغلب کارآفرینان ویژگی‌های متمایزی دارند که آن‌ها را از سایر افراد متمایز می‌سازند. ویژگی‌هایی مانند خطرپذیری، نیاز به توفیق، نوآوری، خلاقیت و ایده‌سازی، اعتمادبه‌نفس، پشتکار زیاد، پیش‌قدم بودن، فرصت‌گرایی، نتیجه‌گرا بودن، آینده‌گرایی، خودمحور، پیشگام در کسب اطلاعات، برنامه‌ریزی و ارزشیابی رقیبان، ثبات و استحکام کامل در برابر هیجانات، اهل کار و تلاش، جستجوگر اطلاعات، زیر پا گذاشتن قواعد و قوانین در صورت لزوم، انعطاف‌پذیری، ظرفیت بالا، هدف‌گرا و قدردادن بودن در روحیه و تقویت انگیزه‌های کارآفرینی تأثیر دارند (مجیدی دیزج و خسروی، 1398). افزون بر این نگرش کارآفرینی دانش‌آموختگان تحت‌تأثیر ویژگی‌های شخصیتی، انگیزشی و هیجانی آنان و حمایت‌های آموزش و پرورش و آموزش‌عالی است. نگرش به کارآفرینی نقش میانجی و حمایت‌های آموزش و پرورش و آموزش‌عالی هم نقش تعدیل‌کننده در قصد کارآفرینی دارند (آنجوم و همکاران، 2022).

     در این پژوهش می‌توان نتیجه گرفت که برای توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره دوم متوسطه باید به ویژگی‌های شناختی، شخصیتی و مهارتی دانش‌آموزان توجه کرد. این ویژگی‌ها شامل «داشتن مهارت حل مسئله»، «نگرش مثبت معلم و دانش‌آموز به کارآفرینی»، «قدرت تخیل»، «انگیزه درونی»، «ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینانه»، «دیدگاه شغلی دانش‌آموزان» و «آموزش کاربردی کارآفرینی» هستند که لازم است برای تحقق توسعه نگرش کارآفرینی در دانش‌آموزان، معلمان به‌موازات فرایند آموزش و یادگیری به تقویت و بهبود این ویژگی‌های بپردازند. انجام مصاحبه‌ها در دوره شیوع کووید-19 و غیر حضوری بودن معلمان و همچنین دیدگاه‌های منحصربه‌فرد برخی از مصاحبه‌شوندگان در باره کارآفرینی محدودیت‌هایی را در فرایند اجرای پژوهش ایجاد کرد که پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های بعدی به دیدگاه‌ها و ادراک‌های خاص دبیران هم توجه شود.

سپاس‌گزاری

بدین‌وسیله گروه پژوهش از همکاری مسئولان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی آموزش و پرورش و سایر مشارکت‌کنندگان در این پژوهش قدردانی می‌نماید.

[1]. Vamvaka et al.

[2]. Soomro et al.

[3]. Sjovoll

[4]. Carr & Sequeira

[5]. Anjum et al.

[6]. Ardichvil

[7]. Munyaradzi Ndofirepi

[8]. Olugbola

[9]. Conceptual density

[10]. Conceptual specificity

[11]. Reliability

[12]. Validity

[13]. Krejcie & Morgan

[14]. Bello et al.

[15]. Uju et al.

[16]. Haara

[17]. Prieger et al.