مقدّمه

موضوع کار و اشتغال به‌ویژه کارآفرینی، از اصول اساسی و مهم زندگی هر فرد و اجتماعی است که در تمام ادوار و اجتماعات بشری نقش مهمی دارد. کارآفرینی چرخ زندگی بشر را در این دنیا متحول و دگرگون می‌سازد. بر اساس کار و تلاش، تولید و بالندگی، منابع انسانی را به حرکت در می‌آورد. اهمیت مسئله کار و کارآفرینی از نظر اسلام و نظام ارزش‌های ادیان آسمانی و مکاتب فکری و ارزشی بر هیچ‌کس پوشیده نیست و جزء برنامه‌های آموزشی و درسی انسان در هر آئینی است. از کودکی آینده‌نگری شغلی و کسب‌وکار باید در ذهن فراگیران ایجاد گردد. چراکه آرزوهای دوران کودکی معمولاً به تحقق می‌پیوندد و ایجاد روحیه و نگرش کارآفرینی از وظایفی است که باید به آن پرداخته شود (صادقی آرانی و نادری یگانه، 1402).

     این باور وجود دارد که باورها و نگرش‌ها آموخته می‌شوند و حتی اگر این باورها بر اساس تعلیمات خانوادگی و محیط اجتماعی ایجاد شده باشند، بازهم می‌توان با آموزش و یادگیری در آن‌ها تغییراتی ایجاد کرد (شایسته و همکاران، 1402). آموزش کارآفرینی تأثیر به سزایی بر ابعاد گوناگون نگرش، دانش، رفتار و مهارت دارد (کوزالینسکا[1]، 2012). در حقیقت، آموزش کارآفرینی سبب افزایش نگرش کارآفرینانه می‌شود (مختاری بایع کلایی و کهن قاضیانی، 1402) و بهبود نگرش‌های افراد به‌سمت کارآفرینی موجب انتخاب کارآفرینی به‌عنوان یک مسیر شغلی می‌شود (چین تا[2]، 2002). از دیدگاه پژوهشگران حوزه کارآفرینی، مهارت‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای کارآفرینانه قابل آموزش و یادگیری هستند و آموزش کارآفرینی نقشی ضروری در شکل‌گیری نگرش‌ها، مهارت‌ها و فرهنگ- از دوره دبستان به بالا- ایفا می‌کند (با بکر و همکاران[3]، 2021). دوران کودکی دوره ایده‌آلی برای ایجاد نگرش عمیق در مورد کارآفرینی است (اکسلسون و همکاران[4]، 2015). امروزه علاوه‌بر آموزش‌های معمول دانش‌آموزان، آموزش مبانی کارآفرینی، خلاقیت و مهارت‌های زندگی نیز از ضروریات است و آموزش کودکان برای اتکا به خود، خلاق بودن، استقلال در تصمیم‌گیری و سخت‌کوشی در سنین پایین رابطه‌ای مستقیم با پرورش نگرش و توانمندی‌های کارآفرینانه در آن‌ها دارد (فرهادی و همکاران، 1402).

     آموزش کارآفرینی در سنین کودکی باید به‌صورت دوطرفه یعنی هم برای دانش‌آموز و هم برای آموزگار صورت گیرد و به‌منظور انجام دادن این آموزش باید از روش‌های تدریس فعال بهره برد (همان). آموزش کارآفرینی از مدرسه و به‌خصوص در سنین دبستان چه از لحاظ تعداد معلمان (کمی) و چه به‌لحاظ تأثیر این دوره در سراسر زندگی و دوران تحصیل (کیفی)، نقشی مهمی در ترویج فرهنگ کارآفرینی دارد (جعفری مقدم و فخارزاده، 1390). پژوهش‌های مختلفی هدف نهایی از برنامه‌های آموزش کارآفرینی در مدارس ابتدایی را دستیابی به نگرش در زمینه کارآفرینی عنوان می‌کنند. با توجه به اینکه شناسایی و تحریک استعدادها و مهارت‌ها در راستای تقویت نگرش‌ها و رفتارهای کارآفرینانه از اهداف آموزش کارآفرینی است، باید برنامه‌های آموزشی در سطوح دبستان به‌منظور آگاهی و تقویت نگرش به‌سوی کارآفرینی تدارک دیده شود. لذا کودکانی که آموزش‌های کارآفرینی دریافت می‌کنند، به‌مراتب بیشتر از دیگران دارای مهارت‌های تفکر هستند (رادریگاوز و لیبر[5]، 2020).

     با هدف تقویت و ارتقا نگرش کارآفرینانه در دانش‌آموزان مقطع ابتدایی، الگوها، مفاهیم، اصول، روش‌ها و تکنیک‌های متعددی در پژوهش‌های مختلف ذکر شده‌اند. در همین راستا و با توجه به نیاز مبرم دانش‌آموزان در آشنایی با فرصت‌های شغلی و تعیین مسیر و آینده شغلی‌شان، یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین مفاهیم مورد تأکید متخصصان تعلیم و تربیت در ایجاد و ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان، آموزش مهارت‌ها و فرصت‌های شغلی به این دسته از یادگیرندگان است. چراکه شکل‌گیری «هویت شغلی» تکلیف مهمی در رشد شغلی و تحقق «هویت من» است. برخوردار بودن از یک هویت شغلی، قطعی یا یک تصویر روشن و به اثبات از اهداف- علایق، شخصیت، توانایی‌های شخصی، به تصمیم‌گیری شغلی مناسب و اعتماد به توانایی شخصی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با شغل‌، کمک می‌کند. شکست در شکل‌دهی هویت شغلی قطعی اغلب به بی‌تصمیمی شغلی منجر می‌گردد (و انگ و چانگ[6]، 2022).

     آموزش کارآفرینی با هدف آگاه نمودن و ترویج فرهنگ و روحیه کارآفرینی در بین دانش‌آموزان، باعث تأثیر در بینش آن‌ها نسبت به کارآفرینی به‌عنوان یک انتخاب شغلی می‌گردد. ضمناً توانمندی‌های ایشان را از لحاظ خلاقیت، توانایی شناخت و استفاده صحیح از فرصت‌ها، تمایل به مخاطره‌پذیری، استقلال، تعهد نسبت به کار، تمایل به حل مشکلات، بهبود انگیزش و تمایلات فردی برای کارآفرین شدن افزایش می‌دهد و با الهام بخشیدن به آن‌ها راه دستیابی به موفقیت را روشن می‌سازد (خلیلی و حق‌پرست، ۱۳۹۲). از طرف دیگر، آموزش کارآفرینی در سال‌های ابتدایی، علاوه‌بر آشنایی زودهنگام کودکان با مفاهیم پایه کارآفرینی، بر اعتماد به نفس و خلاقیت آن‌ها نیز تأثیر مثبت داشته؛ از آنجا که این دو سازه نقش مهمی در موفقیت افراد در زمینه کارآفرینی دارند، می‌توانند موجب شکل‌گیری ساختار اولیه روحیه کارآفرینی در کودکان شوند (سبزه، 1400). همچنین مطالعات تأیید نموده است که اگر از دوره ابتدایی (که مفاهیم بنیادی و نگرش‌های اساسی در کودکان در حال شکل‌گیری است) به فراهم‌سازی زمینه‌های مساعد برای آموزش غیر مستقیم کارآفرینی بپردازیم، موفقیت در تربیت کارآفرین و نهادینه شدن نگرش «کارآفرینی» به‌جای «کارجویی» در دانش‌آموزان اثرات به سزایی به‌همراه خواهد داشت؛ به‌گونه‌ای که نپرداختن به آن می‌تواند چالش‌های اساسی را برای توفیق برنامه‌های آتی کارآفرینی فراهم نماید. از جمله مزایای آموزش کارآفرینی به کودکان می‌توان به این موارد اشاره کرد: کاهش هزینه شکست با کسب تجارب متعدد در مشاغل کوچک و بهبود مهارت‌های فردی بر حسب تجربه، افزایش دورنمای فکری برای آینده، بهبود اخلاق کاری که تکامل آن از دوران کودکی آغاز می‌شود، اکتساب فهم ارزش پول، گسترش تفکر خلاق و حل مسئله، بهبود مهارت‌های ارتباطی و تنظیم اهداف در سراسر گستره عمر (خلیلی و حق‌پرست، 1392).

     اگرچه در دو دهه گذشته تحولات قابل توجهی در ساختار و عملکرد سیستم آموزشی ایران صورت گرفته و موضوع آموزش کارآفرینی در نظام آموزش و پرورش کشور ما نیز مطرح شده‌است؛ اما نتایج مطالعات نشان‌می‌دهد که هنوز مشکلات زیادی در آموزش کارآفرینی وجود دارد. از جمله این مشکلات می‌توان به پایین بودن سرمایه‌گذاری برای آموزش کارآفرینی، عدم توجه به ابعاد مختلف توسعه و آموزش کارآفرینی، توجه کم به آموزش عملی، عدم تطابق محتوای برنامه‌های درسی با شرایط و نیازهای بازار کار اشاره کرد (فرهادی و همکاران، 1402).

     تجربه زیسته پژوهشگر پژوهش حاضر در بررسی نگرش دانش‌آموزان دوره دوم مقطع ابتدایی در یک منطقه محروم، نشان داد الگوی ذهنی آن‌ها محدود به برخی از فرصت‌های شغلی است که به‌دلیل عدم شناسایی استعداد و توانمندی خود، عدم آگاهی از جزئیات ابعاد مشاغل گوناگون و عدم دریافت آموزش‌های لازم، آن‌ها قادر به تشخیص علاقه شغلی خود و ترسیم آینده شغلی‌شان بر اساس آن نیستند؛ در نتیجه این دانش‌آموزان به کمتر از آنچه هستند قانع شده و یا اینکه به‌دلیل عدم شناخت ابعاد مختلف مشاغل، مسیر مناسب و شایسته‌ای را برای آینده خود در نظر نخواهند گرفت. در نهایت نیز آن‌ها با ورود به مقطع متوسطه، به‌ویژه در سال‌های اولیه، انگیزه لازم را برای قرار گرفتن در مسیر شغلی مورد علاقه خود را نخواهند داشت و تلاش کافی در جهت رسیدن به هدف تعیین‌شده خود به کار نمی‌گیرند.

     طبیعی است در مقطع متوسطه با استفاده از فرم‌های هدایت تحصیلی، مشاوره‌های متعدد شغلی و رشد عقلانی دانش‌آموزان، این رخداد رقم خواهد خورد؛ اما خلأ بزرگ در مقطع ابتدایی، به‌ویژه پایه ششم، آن است که دانش‌آموزان با وجود شرایط مساعد و بهره‌گیری از مفاهیم پایه کتاب کار و فناوری، کاملاً مشتاق و پذیرای دریافت چنین آموزه‌هایی برای تعیین مسیر شغلی و تلاش برای رسیدن به اهداف بزرگ زندگی خود هستند و بدین ترتیب با آموزش فرصت‌های شغلی، به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مفاهیم تفکر کارآفرینانه، بستر مناسبی برای ایجاد و رشد نگرش کارآفرینانه برای آن‌ها فراهم است اما عملاً چنین اقدامات و برنامه‌هایی در راستای ارتقا نگرش کارآفرینانه آن‌ها تعیین و اجرا نشده است.

     هرچند با استفاده از طرح‌های مختلفی چون طرح شهاب (طرحی جهت شناسایی استعدادهای دانش‌آموزان)، استعدادها و هوش‌های نه‌گانه دانش‌آموزان توسط معلمان مورد بررسی قرار خواهند گرفت؛ اما با وجود چنین طرح‌هایی نیز برای جهت‌دهی به توانمندی‌ها و علایق دانش‌آموزان مقطع ابتدایی و رفع نیازهای آن‌ها، اتفاق چشمگیر و قابل توجهی در مدارس رقم نخورده است. چراکه این اقدام فقط توسط معلم و برای ارائه به سازمان آموزش و پرورش صورت گرفته و علاوه‌بر اینکه برنامه عملیاتی نیز در جهت استعدادهای کشف شده توسط سازمان ارائه نمی‌شوند، دانش‌آموزان نیز در شناسایی توانمندی‌ها و شناخت ابعاد مختلف وجود خود برای ارتقا نگرش کارآفرینانه، هیچ نقشی نداشته‌اند؛ بنابراین، می‌توان با بهره‌گیری از روش‌های گوناگون و فعال تدریس، فرصت‌های شغلی را در جهت ارتقا نگرش کارآفرینانه به دانش‌آموزان پایه ششم یکی از مدارس مناطق محروم آموزش داد تا علاوه بر رفع نیازهای یادگیری آن‌ها، در برانگیخته شدن انگیزه و بالفعل شدن استعدادهای بالقوه این عزیزان نیز نقش مثبتی داشت.

با توجه به مطالب پیش‌گفته و لزوم ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان مقطع ابتدایی، نیاز و تمایل شدید دانش‌آموزان پایه ششم در دریافت آموزش‌های لازم و آشنایی با فرصت‌های شغلی، اهمیت جهت‌دهی به اهداف، توانمندی‌ها و علایق آن‌ها در تعیین مسیر مناسب برای ورود به مقطع متوسطه و ترسیم آینده شغلی‌شان، در میان مفاهیم قابل آموزش کارآفرینی با هدف تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان، آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی انتخاب گردید. بر همین اساس، لزوم شناسایی مؤلفه‌های اثرگذار در ارتقا نگرش کارآفرینانه و چگونگی ارتقا آن‌ها با بهره‌گیری از روش‌های تدریس هدفمند و پویا در خلال آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی برای نخستین‌بار در این پژوهش مورد توجه قرار گرفت تا با هدف بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه‌های نگرش کارآفرینانه‌ای که در این پژوهش مد نظر هستند؛ یعنی عزت‌نفس، میل به موفقیت، کنترل شخصی، خلاقیت و نوآوری، ریسک‌پذیری و فرصت‌یابی، به پرسش‌هایی از این قبیل پاسخ داده شود که آموزش مشاغل تا چه میزان بر تقویت هر یک از این مؤلفه‌ها تأثیرگذار است؟

پیشینه پژوهش

سبزه (1400) پژوهش «بازی‌های خلاق مبنایی برای شکل‌گیری نگرش کارآفرینانه در کودکان» را با هدف بررسی تأثیر بازی‌های خلاق بر شکل‌گیری و تقویت نگرش کارآفرینانه کودکان مقطع ابتدایی انجام داده است. نتایج نشان داد آموزش کارآفرینی با روش بازی‌های خلاق در زمینه کارآفرینی، مورد توجه و استقبال زیاد کودکان قرار گرفته و سبب تقویت نگرش کارآفرینانه در تمامی ابعاد آن شامل کنترل درونی، میل به موفقیت، خلاقیت، نوآوری و عزت‌نفس شده‌است.

     اشرفی و نجفی (1397) مطالعه «اثربخشی آموزش کارآفرینی بر مسیر شغلی دانش‌آموزان» را با هدف بررسی اثربخشی درس کارآفرینی بر مسیر شغلی دانش‌آموزان انجام دادند. جامعه آماری پژوهش شامل همه دانش‌آموزان دختر پایه دوم مقطع متوسطه در شهر نورآباد بود و نتایج نشان داد که آموزش کارآفرینی بر مسیریابی شغلی دانش‌آموزان مؤثر است و کارآفرینی می‌تواند به‌عنوان یک مسیر شغلی در نظر گرفته شود.

     بهمنی (۱۳۹۶) مطالعه‌ای با عنوان «شناسایی محتوا و روش تدریس کارآفرینی با هدف تقویت نگرش کارآفرینانه در دانش‌آموزان مقطع ابتدایی» انجام داد. بر اساس یافته‌های پژوهش، مفاهیم قابل آموزش در هر یک از پنج بعد نگرش کارآفرینانه شامل میل به موفقیت، کنترل شخصی، خلاقیت و نوآوری، عزت‌نفس و تشخیص و بهره‌برداری از فرصت هستند.

     آراستی و همکاران (1395) در پژوهشی با عنوان «تأثیر آموزش کارآفرینی از طریق روش داستان‌سرایی بر نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان مقطع ابتدایی» در کل جامعه آماری دانش‌آموزان پایه‌های چهارم و پنجم ابتدایی دبستان دخترانه سلام منطقه 1 تهران (45 نفر آزمایشی و 40 نفر کنترل) انجام دادند. بر اساس نتایج، آموزش کارآفرینی با روش داستان‌سرایی در زمینه کارآفرینی موجب تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان و همچنین تقویت ابعاد آن شامل خلاقیت، میل به موفقیت، کنترل درونی و عزت‌نفس شده‌است. همچنین، داشتن خانواده فعال در کسب‌وکار بر رابطه آموزش کارآفرینی به‌روش داستان‌سرایی در زمینه کارآفرینی و نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان مقطع ابتدایی تأثیر داشته است.

     نانز کنل و همکاران[7] (2023) در پژوهش خود با عنوان «آموزش کارآفرینی در مدارس چقدر مؤثر است؟ یک مطالعه تجربی برنامه درسی جدید در اسپانیا» به تحلیل نتایج یک برنامه آموزش کارآفرینی با تمرکز بر دانش و نگرش در 1036 دانش‌آموز دوره متوسطه، دبیرستان و حرفه‌آموزی در دو گروه کنترل و آزمایش پرداختند. این مطالعه نشان‌می‌دهد که دانش‌آموزان با نگرش مثبت نسبت به کارآفرینی، دانش کارآفرینی خود را بهبود می‌بخشند و در صورت شرکت در برنامه خاص تأثیر آن بیشتر است و اثربخشی گنجاندن محتوا بر کارآفرینی در برنامه درسی و برنامه خاص تأیید می‌شود.

     یوسنی و همکاران[8] (2021) نیز پژوهش «نیاز به مواد استاندارد برای آموزش شغلی در دوره ابتدایی: از دیدگاه معلمان» را با هدف بررسی نیاز به مواد استاندارد برای آموزش شغلی دوره ابتدایی از دیدگاه معلمان راهنمایی و مشاوره انجام دادند. نتایج نشان داد که اکثریت 4/92 درصد از پاسخ‌دهندگان موافق بودند که مواد استاندارد مربوط به آموزش شغلی بین مشاوران مدارس توزیع شود و آن‌ها ماژول‌ها، کتاب‌های مرجع و فرهنگ لغت‌های شغلی را به‌عنوان مواد مورد نیاز آموزش شغلی انتخاب کردند.

     ساپتونو و همکاران[9] (2021) پژوهشی با عنوان «خودکارآمدی کارآفرینانه در دانش‌آموزان ابتدایی: نقش آموزش کارآفرینی» انجام دادند. این مطالعه به بررسی تأثیر محیط یادگیری در فضای باز و آموزش کارآفرینی بر خودکارآمدی کارآفرینی دانش‌آموزان دبستانی اندونزی پرداخت و یافته‌ها نشان داد که محیط یادگیری در فضای باز ارتباط تنگاتنگی با آموزش کارآفرینی و خودکارآمدی کارآفرینی دارد. همچنین آموزش کارآفرینی نقش مهمی در میانجی‌گری رابطه بین محیط یادگیری در فضای باز و خودکارآمدی دانش‌آموزان دارد.

     پس از بررسی پژوهش‌های پیشین مرتبط با این حوزه، مؤلفه‌های عزت‌نفس، کنترل شخصی، میل به موفقیت، خلاقیت و نوآوری، ریسک‌پذیری و فرصت‌یابی به‌عنوان 6 مؤلفه‌ای که بیشترین فراوانی و تأثیر را در نگرش کارآفرینانه داشتند، چارچوب مفهومی این پژوهش را نیز تشکیل دادند؛ بنابراین با هدف کلی بررسی تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی منطقه فرگ شهرستان داراب، فرضیه‌های زیر در پژوهش مد نظر قرار گرفتند:

1. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه عزت‌نفس در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب؛
2. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه میل به موفقیت در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب؛
3. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه کنترل شخصی در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب؛
4. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه خلاقیت و نوآوری در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب؛
5. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه ریسک‌پذیری در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب؛
6. بررسی میزان تأثیر آموزش فرصت‌های شغلی بر مؤلفه فرصت‌یابی در تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم منطقه فرگ شهرستان داراب.

روش پژوهش

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نوع شبه آزمایشی (نیمه‌آزمایشی) از نوع پیش‌آزمون - پس‌آزمون با گروه کنترل است. به این صورت که در ابتدا از میان دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی در منطقه فرگ شهرستان داراب با استفاده از نمونه‌گیری در دسترس و هدفمند دو کلاس 30 نفره به‌عنوان گروه آزمایش و کنترل در نظر گرفته شد و سپس از آن‌ها با استفاده از پرسش‌نامه محقق‌ساخته با طیف 5 درجه‌ای لیکرت که شامل 44 گویه بوده و توسط دانش‌آموزان در هر دو گروه به‌صورت کتبی پاسخ داده شد؛ در ابتدا با جمع‌آوری داده‌ها در مرحله پیش‌آزمون از هر دو گروه آزمایش و کنترل، نگرش اولیه آن‌ها قبل از دریافت برنامه آموزشی سنجیده شد و پس از دو ماه ارائه آموزش‌های مربوط به مشاغل و فرصت‌های شغلی در گروه آزمایش، مجدداً پرسش‌نامه‌ها در هر دو گروه منتشر و داده‌های جدید در مرحله پس‌آزمون جمع‌آوری گردید تا میزان ارتقا نگرش کارآفرینانه پس از آموزش مشاغل در گروه آزمایش و کنترل مورد ارزیابی قرار گیرد. جهت تعیین روایی ابزار پرسش‌نامه محقق‌ساخته از روش روایی محتوایی استفاده شد. به این صورت که پرسش‌نامه طراحی‌شده در اختیار سه نفر از متخصصان حوزه موضوعی، قرار داده شد تا نظرات تخصصی خود را در خصوص تناسب جملات و محتوای پرسش‌نامه بیان کنند؛ بنابراین، ابتدا نسخه اولیه پرسش‌نامه محقق‌ساخته برای آن‌ها ارسال و پس از بررسی توسط آن‌ها، نسخه اصلاح‌شده پرسش‌نامه آماده شد و مجدد جهت تأیید به آن‌ها فرستاده شد. همچنین جهت تعیین پایایی ابزار پژوهش (پرسش‌نامه محقق‌ساخته)، پایایی آن از طریق روش ضریب آلفای کرونباخ محاسبه گردید. نتایج آلفای کرونباخ پرسش‌نامه پژوهش بیانگر آن است که پایایی متغیر نگرش کارآفرینانه و نیز مؤلفه‌های مربوط به آنان با توجه به معیار 7/0 قابل قبول برآورد شده‌است.

جدول 1. سلسله اقدامات و فعالیت‌های لازم در دروس مختلف پایه ششم جهت آموزش مشاغل و تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان

ادامه جدول 1. سلسله اقدامات و فعالیت‌های لازم در دروس مختلف پایه ششم جهت آموزش مشاغل و تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان

ادامه جدول 1. سلسله اقدامات و فعالیت‌های لازم در دروس مختلف پایه ششم جهت آموزش مشاغل و تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان

ادامه جدول 1. سلسله اقدامات و فعالیت‌های لازم در دروس مختلف پایه ششم جهت آموزش مشاغل و تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان

     تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش از طریق دو بخش آماری صورت پذیرفت. در بخش نخست، ابتدا از آمار توصیفی و جهت مرتب کردن اطلاعات با استفاده از محاسبه میانگین و انحراف‌معیار انجام شد. در بخش دوم، یعنی آمار استنباطی از آزمون تحلیل کواریانس تک‌متغیره (ANCOVA)، T زوجی و مستقل و نیز تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر با پیش‌فرض همگنی واریانس درون‌گروهی با استفاده از آزمون لوین و نیز آزمون شاپیرو ویلکس برای بررسی نرمال بودن توزیع داده‌ها استفاده شده‌است.

نتایج

به‌منظور ارائه دیدگاهی مناسب در مورد متغیر اصلی پژوهش و مؤلفه‌های آن، ویژگی‌های توصیفی به شرح جدول 2 ارائه شده‌است.

جدول 2. شاخصه‌های توصیفی متغیر نگرش کارآفرینانه و مؤلفه‌های آن در گروه‌های آزمایش و کنترل

     بر اساس نتایج توصیفی به‌دست آمده از جدول 2، در مرحله پیش‌آزمون میانگین نمرات نگرش کارآفرینانه در افراد نمونه در گروه‌های آزمایشی و کنترل نزدیک به‌هم می‌باشند. در حالی که در مرحله پس‌آزمون، در نمرات آزمودنی‌های گروه‌های آزمایشی، تغییر محسوسی ایجاد شده‌است.

     پس از توصیف پاسخ‌های به‌دست آمده از جامعه آماری در این بخش به بررسی فرضیه‌های مطرح شده و آزمون آماری مورد استفاده در پژوهش پرداخته شده‌است. به‌بیان‌دیگر در این بخش به تحلیل یافته‌های به‌دست آمده از تحقیقات میدانی با استفاده از تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به‌همراه آزمون پیش‌فرض‌های آن، پرداخته می‌شود تا از نظر آماری نیز بتوان صحت و سقم فرضیات را مورد بررسی قرار داد. در ادامه به‌منظور اجرای آزمون تحلیل کواریانس ابتدا مفروضه‌های اصلی شامل: 1- نرمال بودن توزیع نمرات؛ 2- همسانی واریانس‌های نمرات؛ 3- تساوی کوواریانس‌های نمرات؛ 4- همگنی شیب‌های رگرسیون بررسی شده‌است.

بررسی نرمال بودن توزیع نمرات

برای بررسی نرمال بودن نمرات از آزمون کولموگروف - اسمیرنوف استفاده شد. نتایج آزمون کولموگروف - اسمیرنوف در جدول 3 گزارش شده‌است.

جدول 3. بررسی نرمال بودن توزیع داده‌ها با استفاده از آزمون کولموگروف اسمیرنوف در متغیرهای پژوهش

     در آزمون کلموگروف - اسمیرنف تک‌نمونه‌ای، فرض صفر بیانگر نرمال بودن توزیع داده‌ها و فرض خلاف بیانگر غیر نرمال بودن آن است. بر اساس نتایج جدول 3، مقادیر سطح معنی‌داری نگرش کارآفرینانه برای تمامی نمونه‌های پژوهش، بزرگ‌تر از 05/0 بود؛ بنابراین فرض نرمال بودن توزیع داده‌ها تأیید و فرض خلاف مبنی بر غیر نرمال توزیع داده‌ها رد می‌گردد؛ بنابراین با توجه به نرمال بودن توزیع داده‌ها، در تحلیل‌های بعدی از آزمون‌های پارامتریک استفاده می‌شود.

بررسی همسانی واریانس‌های نمرات

به‌منظور بررسی شرایط برقراری تساوی واریانس‌های دو گروه از آزمون آماری F لوین می‌توان استفاده‌کرد. در جدول 4 نتایج آزمون نامبرده گزارش‌شده‌اند.

جدول 4. نتایج آزمون لوین برای بررسی همگنی واریانس نمرات درون‌گروهی آزمودنی‌ها در متغیرهای پژوهش

     مفروضه همگنی واریانس نمرات درون گروه‌ها با استفاده از آزمون لوین بررسی شد و با توجه به اینکه مقدار F لوین در سطح 05/0 = α در غالب متغیرها معنی‌دار نبود، بنابراین مفروضه همگنی واریانس داده‌ها و برقراری شیب رگرسیون مورد استنباط قرار گرفت.

تساوی کوواریانس‌های نمرات

به‌منظور بررسی تساوی کوواریانس‌ها یا روابط بین متغیرهای وابسته از آزمون باکس به شرح جدول 5 استفاده شد.

جدول 5. آزمون باکس برای بررسی تساوی کوواریانس‌ها

همان‌طور که نتایج جدول 5 نشان‌می‌دهد، شرط همسانی ماتریس‌های واریانس - کوواریانس نمرات پس‌آزمون (۷۹۶/۳۵= M box، ۵۰۸21/1= F، ۰۶۳/0= sig) به‌دست آمد که بیانگر معنی‌دار نبودن آزمون باکس و تأیید پیش‌فرض برابری کوواریانس‌ها در تحلیل بوده است.

بررسی همگنی شیب‌های رگرسیون

به‌منظور بررسی پیش‌فرض همگنی شیب رگرسیون، تعامل بین متغیرهای وابسته و هم‌پراش به شرح جدول 6 بررسی شد.

جدول 6. آزمون پیش‌فرض همگنی ضرایب رگرسیون (تعامل گروه و پیش‌آزمون)

   بر اساس داده‌های جدول 6، نتایج تحلیل نشان داد که در متغیرهای نگرش کارآفرینانه (۶۱۷/۰= F، 05/0= sig)، عزت‌نفس (۱۷۷/۰= F، 05/0= sig)، میل به موفقیت (۰۳۶/۰= F، 05/0= sig)، کنترل شخصی (۲۴۵/۱= F، 05/0= sig)، خلاقیت و نوآوری (۹۲۲/۰= F، 05/0= sig)، ریسک‌پذیری (۰۸۹/۰= F، 05/0= sig) و فرصت‌یابی (۳۵۶/۳= F، 05/0= sig)، چون مقدار F محاسبه شده در تعامل گروه و پیش‌آزمون در سطح 05/0 معنی‌دار نبوده است؛ بنابراین، داده‌ها دلالت بر برقراری مفروضه همگنی شیب رگرسیون دارد. از این‌رو، با توجه به تأیید شدن کلیه پیش‌فرض‌ها، تحلیل کوواریانس جهت آزمون فرضیه‌های پژوهش اجرا شد.

     برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر تقویت نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 7 استفاده شده‌است.

جدول 7. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 7 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه شده از آلفای 05/0 کوچک‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار است؛ بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم اثر مثبت و معنی‌داری دارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 7 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است؛ بنابراین F محاسبه شده از لحاظ آماری در این متغیر معنی‌دار است. اندازه اثر که در واقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که در مجموع، حدود ۵/۷ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون نگرش کارآفرینانه، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 8. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون متغیر نگرش کارآفرینانه

   بر اساس جدول 8، پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر نگرش کارآفرینانه، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند. مشخص شد که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر افزایش سطح نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان پایه ششم مؤثر است.

     برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه عزت‌نفس دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 9 استفاده شده‌است.

جدول 9. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر عزت‌نفس دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 9 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه‌شده از آلفای 05/0 بزرگ‌تر است، F محاسبه‌شده معنی‌دار نیست؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر عزت‌نفس دانش‌آموزان پایه ششم اثر معنی‌داری ندارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 9 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه‌شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است؛ بنابراین F محاسبه‌شده از لحاظ آماری در این متغیر معنی‌دار است. اندازه اثر که درواقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که درمجموع، حدود ۶/۵ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون عزت‌نفس، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 10. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون مؤلفه عزت‌نفس

   بر اساس جدول 10 پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر عزت‌نفس، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند.

برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه میل به موفقیت دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 11 استفاده شده‌است.

جدول 11. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر میل به موفقیت دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 11 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه‌شده از آلفای 05/0 بزرگ‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار نیست؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر میل به موفقیت دانش‌آموزان پایه ششم اثر معنی‌داری ندارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 11 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است. اندازه اثر که درواقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که در مجموع، حدود ۱ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون میل به موفقیت، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 12. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون مؤلفه میل به موفقیت

   بر اساس جدول 12 پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر میل به موفقیت، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند.

     برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه کنترل شخصی دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 13 استفاده شده‌است.

جدول 13. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر کنترل شخصی دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 13 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه شده از آلفای 05/0 بزرگ‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار نیست؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی کنترل شخصی پایه ششم اثر معنی‌داری ندارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 13 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است. اندازه اثر که در واقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که در مجموع، حدود ۶/۲ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون کنترل شخصی، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 14. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون مؤلفه کنترل شخصی

   بر اساس جدول 14 پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر کنترل شخصی، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند.

   برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 15 استفاده شده‌است.

جدول 15. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 15 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه شده از آلفای 05/0 کوچک‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار است؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان پایه ششم اثر مثبت و معنی‌داری دارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 15 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است؛ بنابراین F محاسبه شده از لحاظ آماری در این متغیر معنی‌دار است. اندازه اثر که در واقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که در مجموع، حدود ۱/۱۱ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون خلاقیت و نوآوری، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 16. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون متغیر خلاقیت و نوآوری

   بر اساس جدول 16 پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر خلاقیت و نوآوری، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند. مشخص شد که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر افزایش سطح خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان پایه ششم مؤثر است.

برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه ریسک‌پذیری دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 17 استفاده شده‌است.

جدول 17. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر ریسک‌پذیری دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 17 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه شده از آلفای 05/0 کوچک‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار است؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر ریسک‌پذیری دانش‌آموزان پایه ششم اثر مثبت و معنی‌داری دارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 17 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است؛ بنابراین F محاسبه شده از لحاظ آماری در این متغیر معنی‌دار است. اندازه اثر که در واقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که درمجموع، حدود ۱/۱۱ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون ریسک‌پذیری، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 18. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون متغیر ریسک‌پذیری

   بر اساس جدول 18 پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر ریسک‌پذیری، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند. مشخص شد که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر افزایش سطح ریسک‌پذیری دانش‌آموزان پایه ششم مؤثر است.

   برای بررسی اثرگذاری آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه فرصت‌یابی دانش‌آموزان پایه ششم از آزمون تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول 19 استفاده شده‌است.

جدول 19. نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری (آنکووا) برای بررسی اثر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر فرصت‌یابی دانش‌آموزان پایه ششم

   همان‌طور که در جدول 19 ملاحظه می‌شود از آنجایی که سطح معنی‌داری محاسبه شده از آلفای 05/0 کوچک‌تر است، F محاسبه شده معنی‌دار است؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر فرصت‌یابی دانش‌آموزان پایه ششم اثر مثبت و معنی‌داری دارد. با توجه به نتایج مندرج در جدول 19 و با توجه به کنترل و حذف آماری متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون)، سطح معنی‌داری محاسبه شده از سطح آلفای 05/0 کوچک‌تر است؛ بنابراین F محاسبه شده از لحاظ آماری در این متغیر معنی‌دار است. اندازه اثر که در واقع مترادف با مجذور همبستگی (r²) است بدین معنی است که درمجموع، حدود ۹ درصد از تغییرات در نمره‌های پس‌آزمون فرصت‌یابی، به تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی مربوط است.

جدول 20. میانگین‌های تعدیل‌شده مربوط به پس‌آزمون متغیر فرصت‌یابی

   بر اساس جدول 20، پس از تعدیل میانگین‌ها و کنترل تأثیر متغیر تصادفی کمکی (پیش‌آزمون) بر متغیر فرصت‌یابی، گروه‌ها بعد از مداخله آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی با هم مقایسه شدند. مشخص شد که آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر افزایش سطح فرصت‌یابی دانش‌آموزان پایه ششم مؤثر است.

نتیجه‌گیری

بر اساس نتایج به‌دست آمده از تحلیل داده‌های پژوهش، آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی به‌طور مؤثر منجر به تقویت و رشد نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان شده و به‌کارگیری روش‌های تدریس متنوع و بهره‌گیری تلفیقی از دروس پایه ششم جهت آموزش مشاغل، به‌طور کلی بر نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان تأثیرگذار بوده اما بر مؤلفه‌هایی چون خلاقیت و نوآوری، ریسک‌پذیری و بهره‌برداری از فرصت‌ها بیشترین میزان اثر را داشته است.

     با توجه به بررسی‌های به عمل آمده، پژوهش داخلی یا خارجی با هدف کاملاً مشابه با این تحقیق یافت نشد و این تأثیر به‌طور مستقیم سنجیده نشده است. این در حالی است که پژوهش حاضر هم‌سو با نتایج پژوهش (بهمنی، 1396؛ سبزه، 1400) در زمینه مناسب بودن آموزش مفاهیم و فرصت‌های شغلی، به‌عنوان یکی از مفاهیم قابل آموزش کارآفرینی در مقطع ابتدایی است. در همین راستا (سبزه، 1400؛ آراستی و همکاران، 1395) نیز تحقیقات خود را در مقطع ابتدایی و با به‌کارگیری مفاهیم قابل آموزش کارآفرینی اجرا نمودند.

     شواهد نشان‌می‌دهد تأثیر کمتر آموزش مشاغل بر رشد عزت‌نفس به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان به‌دلیل چندبعدی بودن مؤلفه عزت‌نفس و لزوم صرف زمان بیشتر به‌منظور تأثیرگذاری بهتر بر آن می‌باشد. از طرفی آشنایی دانش‌آموزان با مشاغل گوناگون ممکن است در رشد اعتماد به نفس دانش‌آموزان اثر بیشتری بگذارد. همچنین نقش مؤثر والدین نیز بر عزت‌نفس دانش‌آموزان انکارناپذیر است. آموزه‌ها و ارزش‌های فرهنگی جامعه و محل زندگی، در بها دادن به توانایی‌ها و القاء کردن حس شایستگی به دانش‌آموزان نیز در رشد عزت‌نفس آن‌ها تأثیر زیادی خواهد داشت؛ اما در مناطق کم‌برخوردار امکان بروز و ظهور استعدادها و توانایی‌های دانش‌آموزان دختر در عرصه‌های مختلف اجتماع کمتر فراهم می‌شود و آن‌ها صرفاً در مدرسه می‌توانند به کشف و بروز توانمندی‌های خود بپردازند که در صورت محقق نشدن این مهم در پایه‌های قبل ممکن است در پایه ششم رشد قابل توجه عزت‌نفس را نداشته‌باشند و به همین دلیل اجرای این پژوهش در یک بازه زمانی دو ماهه کمتر اثری را بر رشد این مؤلفه بگذارد. در همین راستا، نتایج پژوهش حاضر با نتایج پژوهش سبزه (1400) هم‌سو نیست.

     اثر کمتر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی بر مؤلفه میل به موفقیت، ممکن است به‌علت بارز بودن نقش جامعه و محیط اجتماعی بر این مؤلفه باشد. همچنین با وجود بهره‌گیری و اجرای فعالیت‌های گوناگون در مدت زمان اجرای پژوهش جهت ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان در کلاس درس، احتمال اثرگذاری متغیرهایی چون شرایط خانوادگی، وضعیت تحصیلی و... در عدم رشد این مؤلفه وجود دارد. با توجه به انتظارات مختلف دانش‌آموزان از خود، ممکن است تمایل به رسیدن به موفقیت برای تعدادی از آن‌ها، صرفاً در سطح کسب نمرات و عملکرد تحصیلی مناسب در سطح کلاس درس باشد. از طرف دیگر، نیز این احتمال وجود دارد که عده‌ای دیگر موفق شدن را در عواملی فراتر از مباحث و نمرات درسی و عملکرد خود در سطح کلاس جستجو کنند. از جنبه دیگر نمی‌توان نقش مؤثر والدین و اطرافیان دانش‌آموزان را در الگوگیری مناسب و ایجاد انگیزه مطلوب از درون خانواده جهت دستیابی به اهداف و افزایش میل به موفقیت در فرزندان را نادیده گرفت.

     با توجه به اینکه اکثریت والدین به مشاغل آزاد و بومی متناسب با اقلیم منطقه (مانند باغداری، کشاورزی، خانه‌داری، دامداری و...) اشتغال دارند ممکن است آموزش مشاغل گوناگون در قالب‌های مختلف به دانش‌آموزان و تشویق آن‌ها به تلاش برای رسیدن به اهداف شغلی و حرفه‌ای خود در کلاس درس، با حمایت و ایجاد انگیزه مطلوب و هم‌زمان از جانب خانواده مواجه نشود و این امیال به‌خوبی مورد توجه قرار نگیرند. در نتیجه میل به موفقیت در آن‌ها به‌حد قابل قبولی رشد نخواهد کرد.

     از آنجایی که زمان شکل‌گیری کنترل شخصی در دوران قبل از مدرسه است، ممکن است دلیل تأثیرگذاری کمتر در این بعد، عدم تقویت مطلوب ابعاد و مهارت‌های کنترل درونی در دوران کودکی دانش‌آموزان باشد. به‌عنوان مثال: وجود والدین کنترل‌گر، عدم دستیابی به استقلال، ناتوانی در تحت کنترل گرفتن محیط و شرایط، عدم استقامت در برابر شکست‌ها، به‌سرعت تسلیم شدن، تحت‌تأثیر عوامل محیطی قرار گرفتن در انجام کارها، ناتوانی در خلق فرصت‌ها و کار با دیگران می‌تواند مصادیقی از عدم رشد مناسب این مؤلفه در این دوران باشد.

     بدیهی است با وجود بهره‌گیری از روش‌های تدریس گوناگون در دروس پایه ششم جهت آموزش مشاغل، نمی‌توان عوامل مؤثر بر شکل‌گیری این مؤلفه را در شخصیت دوران کودکی دانش‌آموزان نادیده گرفت. همچنین، اهمیت پذیرفتن مسئولیت رفتار در دانش‌آموزان نیز در چگونگی الگوگیری آن‌ها از گروه‌های مختلفی چون: همسالان، والدین، معلمان و... بروز می‌یابد؛ بنابراین در صورت عدم مواجهه و الگوگیری صحیح، آن‌ها نمی‌توانند در موقعیت‌های گوناگون بر جنبه‌های مختلف رفتار و انتخاب‌های خودآگاهانه کنترل داشته‌باشند. از این‌رو تحقیق حاضر از نظر میزان اثرگذاری آموزش مشاغل، به‌عنوان یکی از مفاهیم قابل آموزش کارآفرینی در مقطع ابتدایی، بر مؤلفه کنترل شخصی و رشد نگرش کارآفرینانه با پژوهش‌هایی مانند سبزه (1400) کاملاً هم‌سو نیست اما با پژوهش بهمنی (1396) در خصوص میزان اثرگذاری این مؤلفه هم‌سو است.

     در اجرای پژوهش حاضر جهت اثرگذاری بر خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان از روش‌های گوناگونی در تدریس کتب پایه ششم بهره‌گیری شد تا از رویه‌های از پیش تعیین‌شده و عادت‌های مرسوم فاصله گرفته و این امر به تقویت تفکر واگرا، انعطاف‌پذیری و درک خلاقانه دانش‌آموزان منجر شد. بدین‌صورت که مفاهیم مرتبط با آموزش مشاغل که در کتب درسی ذکر شدند، با رویکرد، روش و اقدامات جدید و نوآورانه‌ای آموزش داده شدند که برای دانش‌آموزان بسیار جذاب و لذت‌بخش بود. پیشنهادهای تازه و خلاقانه دانش‌آموزان در خلال پژوهش با استفاده از روش‌های طوفان فکری مورد استقبال قرار می‌گرفتند. به همین جهت آن‌ها بهتر از قبل توانایی پردازش ایده‌های مختلف و جدید را کسب نمودند. در آموزش مشاغل به‌وسیله دانش‌آموزان، از تولید محتوای مبتکرانه تولید شده توسط خود آن‌ها استفاده می‌شد تا مهارت‌هایی چون بهره‌گیری از راهکارهای جدید برای حل مسائل و ایجاد فرصت‌های فناورانه بدیع را در این راستا به‌دست آورند.

     تدوین درس آزاد با ایده‌پردازی گروهی و تکمیل نوآورانه انشا در راستای علایق و استعدادهای دانش‌آموزان مورد توجه قرار گرفت و نمایشگاه‌هایی با استفاده از دست‌ساخته‌های خلاقانه آن‌ها در مدرسه برگزار شد و باعث افزایش تمایل آنان به کار با افراد خلاق و نوآور و همچنین کاهش تمایل به تحت کنترل قرار گرفتن و محدود شدن در چارچوب‌ها گردید. همچنین فیلم‌هایی از مشاغل آینده در کلاس برای دانش‌آموزان به نمایش درآمد که در همین راستا به ایجاد فرصت‌های جدید، انجام کارها از راه غیر معمول و تلاش و تمایل برای ایجاد تغییر علاقه‌مند شدند.

     به‌کارگیری مجموعه‌ای از این اقدامات در طول اجرای پروژه منجر به رشد مؤثر خلاقیت در دانش‌آموزان و ارتقا نگرش کارآفرینانه آن‌ها گردید. نتایج پژوهش‌های سبزه (1400) و آراستی و همکاران (1395) در خصوص اثرگذاری مؤلفه خلاقیت و نوآوری بر رشد نگرش کارآفرینانه، با پژوهش حاضر در یک راستا و هم‌سو هستند.

     در آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی به‌منظور اثرگذاری بر مؤلفه ریسک‌پذیری دانش‌آموزان، به آموزش مفاهیم سود و زیان و تخفیف در قالب درس ریاضی، ایجاد بازارچه و خرید و فروش لوازم دست‌ساخته و خوراکی‌های خود، راه‌اندازی کارگاه پرورش قارچ، برگزاری نمایشگاه دست‌ساخته‌ها و... پرداخته شد. مجموعه این اقدامات به‌همراه معرفی الگوهای موفق در راه‌اندازی کسب‌وکارهای نوپا و سودآور منجر به رشد مهارت‌های کسب‌وکار، استقلال‌طلبی، خوش‌بینی و جسارت‌ورزی دانش‌آموزان گردید. آن‌ها با یادگیری مفاهیم سود و زیان در قالب درس ریاضی و افزایش قدرت محاسبات مالی خود، جسارت راه‌اندازی بازارچه خرید و فروش و راه‌اندازی کارگاه پرورش قارچ در مدرسه را به‌دست آوردند و در کسب سود، بازاریابی و مدیریت فروش محصولات خود به استقلال رسیدند. همچنین با آموزش مبحث تخفیف و نحوه مدیریت نوسان قیمت‌ها و جذب مشتری، آن‌ها توانایی بهره‌گیری از آموخته‌های اقتصادی خود در مواقع بحرانی را نیز کسب نمودند. فعالیت‌های صورت گرفته در این حوزه منجر به افزایش ریسک‌پذیری به‌عنوان یکی از ابعاد مهم نگرش کارآفرینانه در دانش‌آموزان شد.

هنگامی که دانش‌آموزان از طریق بازدید مشاغل گوناگون در منطقه خود، کنفرانس مشاغل در کلاس به‌کمک فرهنگ‌نامه مشاغل و دعوت از افراد شاغل در مدرسه، با فرصت‌های شغلی متعدد آشنا شدند و دیدگاه‌ها، سؤالات و ابهامات خود را آزادانه در خصوص آن شغل مطرح می‌کردند. به همین دلیل به‌خوبی از نحوه دستیابی به فرصت‌های شغلی، فرصت‌ها و تهدیدات، فضای کسب‌وکار، وظایف و دیگر شاخصه‌های مرتبط با ورود به هر شغل آگاه شده و در راستای علایق و استعداد خود به ایجاد دهکده مشاغل در مدرسه و معرفی ویژگی‌ها و ابعاد هر شغل به دیگر دانش‌آموزان پرداختند.

آگاهی دانش‌آموزان از این اطلاعات و نکات در کنار بهره‌گیری از آن‌ها در برگزاری دهکده مشاغل و مشخص نمودن اهداف شغلی، جهت‌دهی به علایق، استعدادها و مهارت‌های خود، منجر به خودشناسی، آگاهی از نیازها، سنجش و شناسایی موقعیت‌ها و فرصت‌های سودآور و هوشیاری بیشتر آن‌ها شده و در بهبود مهارت فرصت‌یابی آن‌ها مؤثر واقع شده‌است.

     به نظر می‌رسد پژوهش حاضر نخستین پژوهشی است که از طریق آموزش مشاغل به ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی در یک منطقه محروم پرداخته‌است. همچنین روش‌های تدریس به کار گرفته شده در این تحقیق، مجموعه‌ای از روش‌های به‌روز، تلفیقی و متنوع هستند که در نوع خود فرصت‌های یادگیری پویا و جدیدی را برای این دانش‌آموزان به ارمغان می‌آورند تا ضمن آشنایی با انواع مشاغل، منجر به تغییر نگرش کارآفرینانه آن‌ها شوند؛ اما به‌دلیل سنگین بودن محتوای کتب درسی پایه ششم، عملیاتی شدن پژوهش در آخرین ماه‌های سال تحصیلی و فشردگی کار، امکان بازنگری و انجام مجدد برخی از اقدامات و فعالیت‌های ذکرشده در خصوص آموزش مشاغل به‌جهت تقویت نقاط قوت و رفع نقاط ضعف در حین اجرای پژوهش فراهم نبود.

     به خاطر اجرای پروژه در منطقه کم‌برخوردار و عدم وجود مشاغل متنوع در آن محیط، امکان بازدید و مشاهده مستقیم دانش‌آموزان از فرصت‌های شغلی گوناگون کمتر فراهم شد. همچنین پیشنهاد می‌شود به‌منظور نقش‌آفرینی مؤثر در تقویت عزت‌نفس دانش‌آموزان در راستای ارتقا نگرش کارآفرینانه آن‌ها مهارت‌هایی به والدین در قالب جلسات آموزش خانواده آموزش داده شود. دوره‌های افزایش عزت‌نفس در دانش‌آموزان پایه ششم بر مبنای آزمون‌های روان‌شناختی از طریق آموزش مفاهیم کارآفرینانه برگزار شود. از ظرفیت مشاوران مدرسه (منطقه) و تخصیص زمان مشاوره در جهت تشکیل جلسات گروهی با دانش‌آموزان و والدین با هدف آموزش و ارتقا مهارت‌های ده‌گانه از جمله کنترل درونی بهره گرفته شود و آشناسازی دانشجویان دانشگاه فرهنگیان جهت ارتقا توانمندی‌های آن‌ها در به‌کارگیری روش‌ها و مفاهیم آموزش کارآفرینی در مدارس در اولویت قرار گیرد.

     در راستای انجام پژوهش‌های آتی نیز پیشنهادهایی چون بررسی تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی جهت ارتقا نگرش کارآفرینانه در دانش‌آموزان پسر پایه ششم، بررسی تأثیر آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی جهت ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان (دختر / پسر) در دیگر پایه‌های مقطع ابتدایی، بررسی تأثیر آموزش دیگر مفاهیم آموزش کارآفرینی بر ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان (دختر / پسر) مدارس غیر دولتی در مقطع ابتدایی (دبیرستان)، ارائه مدل‌هایی جهت رشد سواد مالی، فرصت‌ها و مهارت‌های کسب‌وکار در کودکان مقطع ابتدایی با هدف اثرگذاری بر مؤلفه‌های شناختی، مهارتی و نگرش کارآفرینانه و سنجش میزان اثرگذاری دیگر مفاهیم قابل آموزش کارآفرینانه (مانند تفکر انتقادی، حل مسئله، کار تیمی و...) بر ارتقا نگرش کارآفرینانه دانش‌آموزان مقطع ابتدایی مطرح می‌شوند.

[1]. Kozalinska

[2]. Chigunta

[3]. Boubker et al.

[4]. Axelsson et al

[5]. Rodriguez & Lieber

[6]. Wong & Chan

[7]. Nunúñez-Canal et al.

[8]. Ghafar et al.

[9]. Saptono et al.