تحلیل کارآفرینی‌محور کتاب‌های درسی ابتدایی بر پایه روش ترکیبی تحلیل محتوا و آنتروپی شانون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس آموزش ابتدایی، اداره آموزش و پرورش شهرستان دره‌شهر، دره‌شهر، ایران.

2 گروه کارآفرینی و توسعه روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان توجه کتب درسی پایه پنجم ابتدایی به پرورش ویژگی‌های کارآفرینانه دانش‌آموزان انجام شد. این مطالعه با رویکرد آمیخته، کاربردی و توصیفی-پیمایشی طراحی شد. در بخش کیفی، از تحلیل محتوای عرفی برای شناسایی مؤلفه‌های کارآفرینی در کتب درسی استفاده شد و در بخش کمی، تکنیک آنتروپی شانون برای اولویت‌بندی این مؤلفه‌ها به‌کار رفت. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار اکسل نسخه 2013 تحلیل شدند. نتایج نشان داد که کتب پایه پنجم به مؤلفه‌های کارآفرینی شامل خلاقیت و نوآوری، انگیزه پیشرفت، ریسک‌پذیری، مسئولیت‌پذیری، تحمل ابهام، استقلال‌طلبی و مرکز کنترل درونی توجه دارند. با این‌حال، تفاوت‌هایی در میزان توجه به این مؤلفه‌ها در کتاب‌های مختلف مشاهده شد. کتاب‌های ریاضی و علوم بیشترین توجه را به کارآفرینی داشتند، در حالی ‌که کتاب‌های قرآن و نگارش کمترین توجه را نشان دادند. همچنین، مؤلفه‌های خلاقیت و نوآوری، استقلال‌طلبی و تحمل ابهام بیش از سایر مؤلفه‌ها مورد تأکید قرار گرفتند، در حالی ‌که انگیزه پیشرفت، مرکز کنترل درونی و ریسک‌پذیری کمتر مورد توجه بودند. با توجه به اهمیت آماده‌سازی دانش‌آموزان برای بازار کار و ضرورت ترویج کارآفرینی، این پژوهش پیشنهاد می‌دهد که نظام آموزش و پرورش با رویکردی کارآفرینانه بازطراحی شود. این رهیافت مستلزم بازنگری محتوای برنامه‌های درسی و غیر درسی با تأکید بر پرورش ویژگی‌های کارآفرینانه است تا دانش‌آموزان برای آینده‌ای خلاق و مستقل آماده شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع
آداک، موسی؛ یوسف زاده چوسری، محمدرضا (1398). تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی بر مبنای تربیت اقتصادی. پژوهش‌های آموزش و یادگیری، 16(2)، 128-115. doi: 10.22070/TLR.2019.3323.
آراستی، زهرا؛ قدوسی، سمیرا؛ باقری، افسانه (1395). تأثیر آموزش کارآفرینی از طریق روش داستان‌سرایی بر نگرش کارآفرینانه دانش آموزان مقطع ابتدایی. توسعه کارآفرینی، 9(4)، 612-593. doi: 10.22059/JED.2017.61547.
آقامحمدی، جواد (1398). توسعه ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینی: تحلیل محتوای کتاب کارگاه کارآفرینی و تولید دوره متوسطه نظری از منظر میزان انعکاس ویژگی‌های شخصیتی کارآفرینی. راهبرد توسعه، 15(1)، 204-183.
احمدپور داریانی، محمود؛ مقیمی، سید محمد (۱۳۹۸). مبانی کارآفرینی. تهران: دانشگاه تهران.
احمدپور کریم‌آبادی، فریبا؛ بهمئی، لیلا؛ برکت، غلامحسین (1401). ارائه مدل آموزش کارآفرینی در مدارس ابتدایی. نوآوری‌های مدیریت آموزشی، 17(3)، 127-113.
اصغرنژاد، کریم؛ رنجدوست، شهرام؛ عظیمی، محمد (1399). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی شایستگی‌های غیر فنی دوره دوم متوسطه فنی و کاردانش به‌منظور شناسایی میزان توجه به مؤلفه‌های تربیت حرفه‌ای. تعلیم و تربیت، ۳۶ (۴)، 104-91. doi: 10.22034/JEI.2020.107723.
بهمنی، ندا؛ آراستی، زهرا؛ حسینی، سید رسول (1396). آموزش کارآفرینی در مقطع ابتدایی با هدف تقویت نگرش کارآفرینانه. توسعه کارآفرینی، 10(4)، 574-555. doi: 10.22059/JED.2018.214252.651935.
بهمنی، ندا؛ آراستی، زهرا؛ حسینی، سید رسول (1398). مطالعه تطبیقی آموزش کارآفرینی مقطع ابتدایی در کشورهای منتخب و ارائه الگو برای ایران. سیاست‌های راهبردی و کلان، 7(28)، 645-630.
جاوید پرور، لیلا؛ محمدی نایینی، مژگان؛ فقیهی، علیرضا (1401). ارزیابی مؤلفه‌های کارآفرینی در برنامه درسی تجربه‌شده درس کارآفرینی و تولید مقطع دوم دبیرستان شهر اصفهان از دیدگاه دانش آموزان. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(12)، 1915-1909. 1908-1919. doi: 10.30510/psi.2022.304336.2290.
جعفری هرندی، رضا (1398). ارزیابی محتوای کتاب کار و فناوری پایه نهم از نظر میزان توجه به مفاهیم کارآفرینی. پژوهش در برنامه‌ریزی درسی (دانش و پژوهش در علوم تربیتی-برنامه ریزی درسی)، 16(34)، 63-48.
جهانشاهی، فریبا؛ غفاری مجلج، محمد؛ ناییجی، نوروز (1397). تحلیل محتوای کتاب حرفه و فن سوم راهنمایی بر اساس مؤلفه‌های کارآفرینی. پژوهش‌های برنامه‌ریزی درسی و آموزشی، 2(8)، 95-81.
رجایی لاری، زهرا؛ اعلامی، فرنوش؛ عباسی کسانی، حامد (1403). مفهوم‌پردازی نقش آموزش مشاغل و فرصت‌های شغلی در بهبود نگرش کارآفرینانۀ دانش‌آموزان پایۀ ششم. آموزش و مدیریت کارآفرینی، 3(1)، 44-17. doi: 10.22126/eme.2024.10280.1090.
ساعی مهربان، رضا (1403). ارائه الگوی تربیت معلم کارآفرین مبتنی بر تئوری داده‌بنیاد. آموزش و مدیریت کارآفرینی، 3(3)، 114-93. doi: 10.22126/eme.2024.10885.1108.
سلطانی، آزاده؛ مهرابی، علی (1399). رابطه علی آموزش با قصد کارآفرینی: نقش انگیزه‌های کارآفرینی. مطالعات روانشناسی صنعتی و سازمانی، 7(1)، 206-189. doi: 10.22055/jiops.2020.34503.1199.
شیری، نعمت‌اله؛ خوش‌مرام، مژگان؛ مهدی‌زاده، حسین (1403). ارزیابی نقش آموزش‌های کارآفرینی در توسعه ذهنیت کارآفرینانه دانشجویان ایران. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 30(2)، 33-16. doi: 10.61838/KMAN.IRPHE.30.2.2.
شیری، نعمت‌اله؛ میرک‌زاده، علی‎اصغر؛ زرافشانی، کیومرث (1401). تحلیل جنسیتی تبیین‌کننده‌های رفتار کارآفرینانه دانشجویان ایران. پژوهش‌های کارآفرینی، 1 (1)، 101- 87. doi: 10.22034/jer.2022.697520.
صبا، علی اصغر؛ نادری، نادر؛ رضایی، بیژن؛ محمدی‌فر، یوسف (1402). ارائه مدلی پارادایمیک برای توسعه آموزش کارآفرینی در دانشگاه‌های نسل سوم؛ کاربست نظریه بنیانی. آموزش و مدیریت کارآفرینی، 2(1)، 74-59. doi: 10.22126/eme.2023.9222.1031.
صفایی قادیکلایی، عبدالحمید؛ حسین‎زاده اطاقسرا، سید علی‌اکبر؛ شکرالهی، امیر (1386). چالش‌های آموزش کارآفرینی در نظام‌های آموزشی. همایش ملی آموزش عالی و کارآفرینی گذشته، حال، آینده.
طغرایی، محمدتقی؛ میرواحدی، سید سعید؛ هاشمی، سمیه (1398). طراحی الگوی آموزش کارآفرینانه در مدرسه. نوآوری‌های آموزشی، 18(3)، 82-59. doi: 10.22034/JEI.2019.99317.
عزیزی، زهره؛ صفاری‎نیا، مجید؛ علی‎پور، احمد؛ زعفریان، رضا (1398). تأثیر بسته آموزش کارآفرینی بر مؤلفه‎های خلاقیت و اعتمادبه‌نفس کودکان پیش‌دبستانی. فصلنامه توسعه کارآفرینی، 12(2)، 280-261. doi: 10.22059/JED.2019. 283416.653042.
عزیزی، مریم؛ معتمدی‌نیا، زهره؛ سلیمانی‌فرد، محمد (1403). تدوین مدل آموزش بهنگام کارآفرینی برای دانش آموزان ابتدایی: تحلیل جنسیتی. پژوهش‌های کارآفرینی، 3(1)، 37-56. doi: 10.22034/JER.2023.2008524. 1052.
عسکری‎فر، کاظم؛ ابراهیمی، ابوالقاسم؛ علوی، سید مسلم (1397). ارائه الگوی آموزشی توسعه توانمندی‌های کارآفرینانه در دانش-آموزان با میانجی‌گری ویژگی‌های شخصیتی. توسعه کارآفرینی، 11(1)، 120-101. doi: 10.22059/JED.2018.256815.652580.
قهاری، حمیرا؛ صالحی عمران، ابراهیم؛ عابدینی بلترک، میمنت (1398). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی فنی و‌ حرفه‌ای از نظر میزان توجه به شایستگی‌های حرفه‌ای در ایران در سال 1398. کارافن، 16(2)، 70-51.
محمودی، سیروس؛ شرفی، محمود؛ ایمانی‎فر، حمیدرضا (1400). تحلیل محتوای کتاب درسی «کارگاه نوآوری و کارآفرینی» پایه یازدهم رشته امور زراعی از نظر توجه به مؤلفه‌های کارآفرینی. مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی، 8(4)، 104-89. doi: 10.22069/JEAD.2022.19614.1541.
 ملکی، نسرین؛ گلستانه، مهشید؛ موسوی، سید محسن (1403). تحلیل محتوای کتاب‌های شیمی دوره دوم متوسطه ایران و مالزی از نظر توجه به مؤلفه‌های کارآفرینی. پژوهش در آموزش شیمی، 6(2)، 28-5. doi: 10.48310/CHEMEDU.2024.15866.1186.
میرعرب، رضا؛ حاجی‎تبار فیروزجائی، محسن؛ آریانفر، سمیه (1397). تحلیل مؤلفه‌های سواد اقتصادی کتاب‌های درسی دوره دوم متوسطه از دیدگاه معلمان و دانش آموزان. مطالعات برنامهریزی آموزشی، 7(14)، 132-121. doi: 10.22080/EPS.1970.2128.
نادری، نادر؛ رضایی، بیژن؛ کرمیان، فرانک؛ خسروی، احسان (1403). واکاوی پدیده عدم استقبال مددجویان کمیته امداد استان کرمانشاه از طرح‌های کارآفرینی و اشتغال‌زایی؛ کاربست نظریه بنیانی. آموزش و مدیریت کارآفرینی، 3(4)، 114-91. doi: 10.22126/eme.2025. 11821.1148.
References
Adak, M., & Yousefzadeh, M. (2021). Content Analysis of the Social Studies Book of Elementary Schools Based on Economic Education. Training & Learning Researches, 16(2), 115-128. doi: 10.22070/TLR.2019.3323 (in Persian).
Adenuga, R. A., & Ayodele, K. O. (2013). Adolescents’ entrepreneurial behaviour: The predictive effect of the big five personality factors. European Journal of Business and Social Sciences, 1(12), 48-58.
Aghamohammadi, J. (2019). Development of Personality Features of Entrepreneurship: An Analysis of the Content of the Workshop on Entrepreneurship and the Production of the Secondary School in terms of Reflection of the Personality Characteristics of Entrepreneurship. Journal of Development strategy, 15(1), 183-204 (in Persian).
Ahmadpour Dariani, M., & Moghimi, S. M. (2018). Entrepreneurship basics. Tehran: University of Tehran (in Persian).
Ahmadpour Karim Abadi, F., Bahmaei, L., & Barekat, Gh. (2022). Designing a model of effective curriculum elements in the success of the elementary school system in Iran. Journal of Modern Thoughts in Education, 17(3), 113-127 (in Persian).
Arasti, Z., Ghoddosi, S., & Bagheri, A. (2017). The Effect of entrepreneurship education by storytelling on Entrepreneurial Attitude of Primary School students. Journal of Entrepreneurship Development, 9(4), 593-612. doi: 10.22059/JED.2017.61547 (in Persian).
Asgharnejaad, K., Ranjdoost, Sh., & Azimi, M. (2021). Content Analyses of Technical High School Textbooks as an Index of Attending to Vocational Training. Education and training scientific-research quarterly, 36 (4), 91-104. doi: 10.22034/JEI.2020.107723 (in Persian).
Askarifar, K., Ebrahimi, A., & Alavi, S. M. (2018). Proposing an educational model for developing entrepreneurship capabilities in students through Personality characteristics. Journal of Entrepreneurship Development, 11(1), 101-120. doi: 10.22059/JED.2018.256815.652580 (in Persian).
Azizi, M., Motamedi Nia, Z., & Solimanifard, M. (2024). An Early Entrepreneurship Education Model for Primary School Students: A Gender analysis. Journal of Entrepreneurship Research, 3(1), 37-56. doi: 10.22034/JER.2023.2008524.1052 (in Persian).
Azizi, Z., Saffarinia, M., Alipour, A., & Zaefarian, R. (2019). The effect of Entrepreneurship's training package on creativity & self confidence in preschools. Journal of Entrepreneurship Development, 12(2), 261-280. doi: 10.22059/JED.2019.283416.653042 (in Persian).
Bahmani, N., Arasti, Z., & Hoseini, S. R. (2018). Entrepreneurship education in elementry schools in order to improve entrepreneurial attitude. Journal of Entrepreneurship Development, 10(4), 555-574. doi: 10.22059/JED.2018.214252.651935 (in Persian).
Bahmani, N., Arasti, Z., & Hosseini, S. R. (2020). Comparative study of entrepreneurship education in elementary school in selected countries and presenting a model for Iran. Quarterly Journal of the Macro and Strategic Policies, 7(28), 630-645 (in Persian).
Dorji, T. (2021). Content analysis of entrepreneurship education in primary and secondary school textbooks. Research in Educational Policy and Management, 3(1), 42-59.‏ doi: 10.46303/repam.2021.3
Du Toit, A., & Ntimbwa, M. C. (2023). An Evaluation of the Effectiveness of Entrepreneurship Education in Secondary Schools in Tanzania. International Journal of Learning, Teaching and Educational Research, 22(9), 501-519. doi: 10.26803/ijlter.22.9.27
Ghahari, H., Salehi Omran, E., & Abedini Baltork, M. (2020). Content Analysis of technical and vocational textbooks paying attention to professional competencies in Iran at 2018. Karafan Journal, 16(2), 51-70 (in Persian).
Gurung, R. B., & Tenzin, J. (2018). The Entrepreneurship Culture. The Druk Journal, 4(2), 43-55.
Ho, M. H. R., Uy, M. A., Kang, B. N., & Chan, K. Y. (2018, March). Impact of entrepreneurship training on entrepreneurial efficacy and alertness among adolescent youth. Frontiers in education, 3(13). doi: 10.3389/feduc.2018.00013
Jafari Harandi, R. (2018). Evaluating the content of the The ninth grade work and technology book in terms of the amount of attention to entrepreneurship concepts. Research in Curriculum Planning (Knowledge and Research in Educational Sciences - Curriculum Planning), 16(34), 48-63 (in Persian).
Jahanshahi, F., Ghafari Mejlej, M., & Naiji, N. (2018). Content Analysis of Secondary School Grade Three Profession and Technique Textbook according to Entrepreneurial Components. Journal of Curriculum Development and Educational Planning Research, 8(2), 81-95 (in Persian).
Javid Parvar, L., Mohamadi Naeni, M. & Faghihi, A. R. (2023). Evaluating the components of entrepreneurship in the experienced curriculum of entrepreneurship and production of the second grade of high school in Isfahan from the perspective of students. Political Sociology of Iran, 5(12), 1908-1919. doi: 10.30510/psi.2022.304336.2290 (in Persian).
Kayacan, K., & Özlüleci, M. (2021). An Analysis of the Seventh-Grade Science Textbook in Terms of Science, Engineering, and Entrepreneurship Applications. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, (27), 319-345.‏ doi: 10.14689/enad.27.1
Kozlinska, I. (2011). Contemporary approaches to entrepreneurship education. Journal of Business Management, 4(8), 205- 220. doi: 10.1108/00400910410569533
Mahmoudi, S., Sharafi, M., & Imanifar, H. R. (2021). Content Analysis of “Innovation and Entrepreneurship Workshop” Textbook Taught at 11th Grade, Farming Discipline, Secondary School, From Perspective of Attention to Components of Entrepreneurship. Journal of Studies in Entrepreneurship and Sustainable Agricultural Development, 8(4), 89-104. doi: 10.22069/JEAD.2022.19614.1541 (in Persian).
Maleki, N., Golestaneh, M., & Mousavi, S. M. (2024). Content analysis of junior high school chemistry textbooks of Iran and Malaysia in terms of attention to entrepreneurship components. Research in Chemistry Education, 6(2), 5-28. doi: 10.48310/CHEMEDU. 2024.15866.1186 (in Persian).
Miço, H., & Cungu, J. (2023). Entrepreneurship education, a challenging learning process towards entrepreneurial competence in education. Administrative Sciences, 13(1), 22. doi: 10.3390/admsci13010022
Mirarab, R., Hajitabar, M., & Arianfar, S. (2019). Analysis of Economic Literacy Components of Secondary School Textbooks from the Viewpoint of Teachers and Students. Journal of Educational Planning Studies, 7(14), 121-132. doi: 10.22080/EPS.1970.2128 (in Persian).
Naderi, N., Rezaee, B., Karamian, F., & Khosravi, E. (2025). Exploring the Phenomenon of Non-Participation of Beneficiaries of the Imam Khomeini Relief Foundation in Kermanshah Province in Entrepreneurship and Employment Generation Projects: Application of Grounded Theory. Education and Management of Entrepreneurship, 3(4), 91-114. doi: 10.22126/eme.2025.11821.1148 (In Persian).
Nayak, A., Dubey, A., & Pandey, M. (2023). Work from home issues due to COVID-19 lockdown in Indian higher education sector and its impact on employee productivity. Information Technology & People, 36(5), 1939-1959.‏ doi: 10.1108/ITP-01-2021-0043.
Ndou, V. (2021). Social entrepreneurship education: A combination of knowledge exploitation and exploration processes. Administrative Sciences, 11(4), 112. doi: 10.3390/ admsci11040112.
Núñez-Canal, M., Sanz Ponce, R., Azqueta, A., & Montoro-Fernández, E. (2023). How effective is entrepreneurship education in schools? An empirical study of the new curriculum in Spain. Education Sciences, 13(7), 740.‏ doi: 10.3390/educsci13070740.
Obibuba, I. M., & Udujih, N. V. (2020). Teaching and learning of entrepreneurial studies in junior secondary schools in Onitsha North Education Zone. International Journal of Educational Research, 7(1), 108-119.‏
Rajaei Lari, Z., Alami, F., & Abbasi Kasani, H. (2024). Conceptualizing the Role of Job Education and Employment Opportunities in Enhancing Entrepreneurial Attitudes Among Sixth-Grade Students. Education and Management of Entrepreneurship, 3(1), 17-44. doi: 10.22126/eme.2024.10280.1090 (in Persian).
Raposo, M., & Paco, A. (2011). Entrepreneurship Education: Relationship between Education and Entrepreneurial Activity. Psicothema, 23, 453-457.
Rauch, A., & Frese, M. (2000). Psychological approaches to entrepreneurial success: A general model and an overview of findings. International review of industrial and organizational psychology, 15, 101-142.‏
Rodríguez, S., & Lieber, H. (2020). Relationship between entrepreneurship education, entrepreneurial mindset, and career readiness in secondary students. Journal of Experiential Education, 43(3), 277-298. ‏doi: 10.1177/1053825920919462.
Royo, M. A., Sarip, A., & Shaari, R. (2015). Entrepreneurship traits and social learning process: an overview and research agenda. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 171, 745-753.‏ doi: 10.1016/j.sbspro.2015.01.187
Saba, A., Naderi, N., Rezaee, B., & Mohammadifar, Y. (2023). Presenting a Paradigmatic Model for the Development of Entrepreneurship Education in the Third Generation Universities: Application of the Grounded Theory. Education and Management of Entrepreneurship, 2(1), 59-74. doi: 10.22126/eme.2023.9222.1031 (in Persian).
Saeemehraban, R. (2024). Presenting a Model for Entrepreneurial Teacher Training Based on Grounded Theory. Education and Management of Entrepreneurship, 3(3), 93-114. doi: 10.22126/eme.2024.10885.1108 (in Persian).
Safai Qadiklai, A., Hosseinzadeh Ataqsara, S. A., & Shokralehi, A. (2007). Challenges of entrepreneurship education in educational systems. National conference of higher education and entrepreneurship past, present, future (in Persian).
Secundo, G., Gioconda, M. E. L. E., Del Vecchio, P., Gianluca, E. L. I. A., Margherita, A., & Valentina, N. D. O. U. (2021). Threat or opportunity? A case study of digital-enabled redesign of entrepreneurship education in the COVID-19 emergency. Technological forecasting and social change, 166, 120-166. doi: 10.1016/j.techfore.2020.120565.
Shahin, M., Ilic, O., Gonsalvez, C., & Whittle, J. (2021). The impact of a STEM-based entrepreneurship program on the entrepreneurial intention of secondary school female students. International Entrepreneurship and Management Journal, 17(4), 1867-1898. ‏doi: 10.1007/s11365-020-00713-7.
Sharma, N., & Dansana, P. (2023). Critical Study on the Legal Policies Relating to Education: With Special Reference to Trafficked Children Living in Childcare Institutions. Institutionalised Children Explorations and Beyond, 10(1), 54-68.‏
Shiri, N., Khoshmaram, M., & Mehdizadeh, H. (2024). Evaluating the Role of Entrepreneurship Education in the Development of Entrepreneurial Mindsets of Iranian Students. Quarterly Journal of Research and Planning in Higher Education, 30(2), 16-33. doi: 10.61838/KMAN.IRPHE.30.2.2 (in Persian).
Shiri, N., Mirakzadeh, A. A., & Zarafshani, K. (2022). Determinants of Entrepreneurial Behavior among Iranian Students: A Gender Analysis. Journal of Entrepreneurship Research, 1(1), 87-101. doi: 10.22034/jer.2022.697520 (in Persian).
Soltani, A., & Mehrabi, A. (2020). The Causal Relationship of Education with Entrepreneurship Intention: The Mediating Role of Entrepreneurship Motivations. Industrial and Organizational Psychology Studies, 7(1), 189-206. doi: 10.22055/jiops.2020.34503.1199 (in Persian).
Toghrāyi, M., Mirvāhedi, S. S., & hashemi, S. (2019). Designing the entrepreneurial education model. Journal of Educational Innovations, 18(3), 59-82. doi: 10.22034/JEI.2019.99317 (in Persian).