این پژوهش با هدف ارائه الگویی برای تبیین مکانیسمهای نوآوری در بستر بوروکراتیک صنایع غذایی ایران انجام شد. تمرکز این مطالعه بر نوآوری واکنشی و بقامحور است که برخلاف مدلهای کلاسیک تحقیق و توسعه-محور، از واکنشهای اضطراری به فشارهای محیطی، ساختاری و عملیاتی ناشی میشود. رویکرد کیفی با روش نظریه دادهبنیاد (اشتراوس و کوربین، ۱۹۹۸) اتخاذ شد. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۱۰ مدیر ارشد، میانی و کارشناس کلیدی (با تجربه زیسته در توسعه محصول و رویارویی با چالشهای ساختاری) در صنعت غذایی استان تهران جمعآوری گردید. نمونهگیری نظری تا اشباع دادهها ادامه یافت و تحلیل شامل کدگذاری باز (تقلیل بیش از ۸۰۰ کد اولیه)، محوری و انتخابی بود. روایی دادهها نیز با سهسویهسازی و دریافت بازخورد تأییدی از شرکتکنندگان تضمین شد. مدل استخراجشده در قالب پارادایم کدگذاری محوری شامل این اجزا است: متغیر مستقل یا شرایط علی (نگرش کارآفرینانه با ابعاد فرصتشناسی، تفویض اختیار، نگاه بلندمدت به بودجه، کارآفرینی پایین به بالا و چشمانداز چندصنعتی)، متغیر میانجی یا راهبردها (راهبردهای نوآوری عملیاتی نظیر اقتباس خلاق، تست گامبهگام، چابکسازی، تولید کارمزدی و نوآوری از کف بازار)، متغیر تعدیلگر منفی یا شرایط زمینهای (موانع سازمانی شامل ساختار بوروکراتیک، مقاومت نیروی انسانی، نگاه کوتاهمدت مدیریتی و قائم به فرد بودن)، متغیر مداخلهگر (تلاطم محیطی شامل بیثباتی اقتصادی، فشارهای قانونی، محدودیت تأمین و تحریمها) و متغیر وابسته یا پیامدها (عملکرد نوآوری بقا و رشد شامل نوآوری برای بقا، نوآوری تحریممحور، خروج کارآفرینانه و نوآوری فرآیندی). بر این اساس در مرحله کدگذاری انتخابی، مقوله هسته «نوآوری چریکی بقامحور در حصار بوروکراسی سازمانی و تلاطم محیطی» شناسایی شد. نتایج نشاندهنده اهمیت رویکرد نوآوری غیررسمی، عملیاتی و چریکی در محیطهای متلاطم و بوروکراتیک است. دلالتهای نظری، این مدل را به عنوان چارچوبی بومی برای بازارهای درحال توسعه تثبیت میکند. دلالتهای کاربردی نیز شامل لزوم ایجاد فضای باز ایدهپردازی از پایین به بالا، حمایت عملی مدیریت ارشد جهت کاهش سلسلهمراتب (چابکسازی) و تقویت تعامل بینبخشی برای غلبه بر محدودیتهای تحریم و تلاطم اقتصادی است. محدودیتهای پژوهش شامل نمونه محدود و ذهنی بودن رویکرد کیفی است و پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، آزمون کمی مدل در نمونههای بزرگتر و بررسیهای مقایسهای بینصنعتی در دستور کار قرار گیرد.
)